Iran đổ máu năm 1978

Tác giả: Daniel Yergin

Dầu mỏ, tiền bạc & quyền lực

Sách khắc họa toàn cảnh lịch sử ngành công nghiệp dầu mỏ - cuộc giao tranh giành tiền bạc và quyền lực xung quanh vấn đề dầu mỏ. Cuộc chiến này đã làm rung chuyển nền kinh tế toàn cầu, phản ánh hậu quả của các cuộc chiến tranh thế giới và khu vực, đồng thời thay đổi vận mệnh nhân loại nói chung và các quốc gia nói riêng.

Iran đổ máu năm 1978

Các cuộc biểu tình lớn được tổ chức ở khắp đất nước với quy mô lớn. Tất cả phe đối lập dường như đoàn kết lại và quân đội thì rã đám. Vua Iran không còn lựa chọn.

Hình ảnh trên đường phố Tehran tháng 12/1978. Ảnh: The Atlantic.

Tháng 12 năm 1978 là tháng của tang lễ, diễu hành, tự trừng phạt trong tín đồ Shiite. Đỉnh điểm là kỳ nghỉ Ashura, cho thấy sự kháng cự không ngừng đối với kẻ bạo chúa. Khomeini thề rằng đây sẽ là tháng trả thù và “máu chảy”. Ông kêu gọi thêm nữa sự tử vì đạo. Ông tuyên bố “hãy để họ giết năm nghìn người, mười nghìn người hay 20.000 người. Chúng ta sẽ chứng tỏ rằng máu là quyền lực hơn đao kiếm.”

Các cuộc biểu tình lớn được tổ chức ở khắp đất nước với quy mô lớn. Tất cả các phe đối lập dường như đoàn kết lại, và quân đội thì rã đám. Vua Iran không còn lựa chọn. Ông nói: “Một kẻ độc tài có thể tồn tại bằng cách giết người của ông ta nhưng một vị vua không thể làm thế”.

Nhưng ông có thể làm gì? Đã có một trò đùa trên điện thoại làm ông ta càng bị bẽ mặt và sỉ nhục. Vua Iran được báo rằng Thượng nghị sĩ Edward Kennedy đang gọi từ Washington. Không nghi ngờ gì nữa, ông chuẩn bị tư thế để nói chuyện với một trong những nhà giải phóng tự do và nhân quyền hàng đầu của Mỹ. Ông nhấc điện thoại và nghe thấy một giọng nói nhắc đi nhắc lại câu nói đơn giản: “Mohammed, hãy thoái vị. Mohammed, hãy thoái vị”.

Lực lượng chuyên trách của Công ty dịch vụ dầu mỏ bắt đầu chuẩn bị kế hoạch di tản cho khoảng 1.200 nhân viên nước ngoài và gia đình của họ khỏi khu khai thác dầu. Họ thu thập bản đồ, tìm đường băng trên sa mạc để hạ cánh nếu các sân bay đều đóng cửa. Nhưng họ không nỗ lực hết sức.

Vào một buổi chiều, Geogre Link của Exxon, khi đó là Giám đốc điều hành của Osco, trở lại văn phòng sau bữa trưa. Khi tài xế ra khỏi xe và mở cửa, một kẻ tấn công bước ra từ bên đường và ném thứ gì đó vào trong xe. Link liền mở cửa và nhảy ra ngoài. Ngay sau đó, chiếc xe nổ tung. Sau đó, kế hoạch di tản được xem xét nghiêm túc.

Một lần nữa đình công lại làm cho việc khai thác dầu bị tê liệt, và sản lượng của Iran giảm nhanh chóng. Căng thẳng lên cao độ. Trợ lý giám đốc điều hành của Osco là Paul Grimm đã thẳng thắn cảnh báo một số nhân viên người nước ngoài tham gia đình công rằng họ sẽ bị đuổi việc nếu không trở lại làm việc. Và đổi lại ông đã bị coi là người cố phá vỡ cuộc nổi loạn. Vào giữa tháng 12, khi Grimm đang lái xe đi làm, một phát súng bắn ra từ chiếc xe đi sau, và ông chết ngay tức thì vì một viên đạn găm vào sau gáy. Việc di tản bấy giờ được tiến hành vội vã hơn.

Cho đến 25 tháng 12, ngày Noel, hoạt động xuất khẩu dầu của Iran ngưng trệ hoàn toàn. Đây là một sự kiện chủ chốt trên thị trường dầu thế giới. Giá chợ đen ở châu Âu tăng lên 10 đến 20% so với giá chính thức. Việc ngừng sản xuất dầu cũng làm mất nguồn cung trong nước của Iran. Những dòng người đứng xếp hàng để có được bất cứ thứ thì có sẵn như xăng hoặc dầu hỏa, nhiên liệu lý tưởng cho việc nấu nướng.

Binh lính thì duy trì trật tự bằng cách bắn chỉ thiên. Các công nhân sản xuất dầu từ chối cung cấp xăng dầu cho quân đội, nhằm làm tê liệt hoạt động của lực lượng này. Cuối cùng, trong một thế đảo ngược, một tàu chở dầu của Mỹ chuyển hướng đến Iran để cung cấp dầu. Trong những tuần lễ khủng hoảng đó, chiếc tàu đỗ ở xung quanh, thỉnh thoảng thả neo ngoài khơi, thỉnh thoảng đi lên thượng lưu hướng tới Abadan, nhưng nó không bao giờ có thể phân phát hàng vì không thể sắp xếp để dỡ hàng an toàn.

Daniel Yergin

Omega+ và NXB Thế giới