Châu Âu phân hóa trong cuộc đua phát triển máy bay chiến đấu thế hệ mới giữa GCAP và FCAS

Bản đồ công nghiệp hàng không quân sự châu Âu đang chứng kiến sự phân nhánh rõ rệt giữa hai chương trình tiêm kích tương lai. Trong khi liên minh GCAP do Anh, Italy và Nhật Bản dẫn dắt liên tục đạt các mốc tài chính và thiết kế quan trọng, nỗ lực hợp tác phát triển máy bay chiến đấu chung Pháp - Đức trong dự án FCAS đã chính thức dừng lại do bất đồng về yêu cầu tác chiến và quyền lợi công nghiệp.

Tiến độ đối lập giữa hai chương trình GCAP và FCAS

Chương trình Không quân chiến đấu toàn cầu (GCAP) được khởi động từ tháng 12-2022 với mục tiêu chế tạo máy bay chiến đấu thế hệ thứ sáu, dự kiến đưa vào biên chế năm 2035. Ngày 3-7-2026, Bộ Quốc phòng Anh công bố trao hợp đồng trị giá 4,6 tỷ bảng Anh cho liên doanh Edgewing nhằm triển khai giai đoạn thiết kế và phát triển tiếp theo. Trước đó, các quốc gia tham gia đã ký thỏa thuận ban đầu trị giá 686 triệu bảng Anh, trong đó riêng London cam kết đầu tư 8,6 tỷ bảng Anh trong vòng 4 năm.

Về mặt kỹ thuật, tiêm kích thế hệ sáu thuộc GCAP được định hình tập trung vào khả năng tàng hình tiên tiến, tích hợp tổ hợp cảm biến đa phổ, tác chiến điện tử hiện đại, hệ thống liên lạc băng thông rộng chia sẻ dữ liệu chiến thuật và năng lực chỉ huy phối hợp cùng các phương tiện bay không người lái (UAV). Đáng chú ý, Canada đã gia nhập GCAP với tư cách quốc gia quan sát viên vào ngày 21-7, qua đó tìm hiểu khung hợp tác công nghệ trước khi đưa ra quyết định tham gia sâu hơn.

Trái ngược với bước tiến của GCAP, dự án chế tạo máy bay chiến đấu có người lái thế hệ mới thuộc Hệ thống tác chiến trên không tương lai (FCAS) đã phải tạm dừng. Ra đời năm 2017 với sự tham gia của Pháp, Đức và sau đó là Tây Ban Nha (2019), FCAS hướng tới mô hình tích hợp đồng bộ giữa tiêm kích tàng hình, UAV bổ trợ và mạng kết nối tác chiến. Tuy nhiên, bất đồng gay gắt giữa Dassault Aviation của Pháp và Airbus (đại diện cho Đức, Tây Ban Nha) về quyền chủ trì thiết kế, bản quyền sở hữu trí tuệ và tỷ lệ phân chia việc làm đã gây bế tắc kéo dài.

Sự khác biệt về học thuyết tác chiến cũng là rào cản mang tính quyết định: Pháp yêu cầu mẫu tiêm kích mới phải hoạt động được trên tàu sân bay và đảm nhận nhiệm vụ răn đe hạt nhân chiến lược, trong khi phía Đức ưu tiên tuyệt đối cho khả năng giành ưu thế trên không và tương thích hệ thống phòng không của NATO. Đến tháng 6-2026, Berlin xác nhận hai bên thống nhất không tiếp tục cùng nghiên cứu khung thân tiêm kích chung, dù vẫn duy trì hợp tác trên các cấu phần kết nối mạng và hệ thống UAV bổ trợ.

Mô hình ý tưởng của máy bay chiến đấu GCAP được trưng bày tại hội chợ vũ khí quốc tế về thiết bị quốc phòng và an ninh (DSEI) Nhật Bản ở Chiba, phía đông Tokyo, ngày 21-5-2025.

Hiện đại hóa khí tài hiện có làm bước đệm công nghệ

Nhằm bù đắp khoảng trống tác chiến khi các dự án thế hệ mới chưa hoàn thiện, các cường quốc quân sự tại châu Âu đồng loạt tăng cường giải pháp chuyển tiếp thông qua nâng cấp phi đội hiện hành:

Đức đặt mua Eurofighter Typhoon: Tháng 10-2025, Đức ký hợp đồng mua thêm 20 tiêm kích Typhoon, dự kiến tiếp nhận từ năm 2031 đến 2034. Động thái này giúp duy trì năng lực phòng thủ trên không và giữ nhịp sản xuất cho các nhà máy quốc phòng.
Pháp nâng chuẩn Rafale F5: Ngày 10-9-2026, Tổng cục Trang bị quốc phòng Pháp đã ký các thỏa thuận chuẩn bị với Dassault Aviation, MBDA, Safran và Thales nhằm đưa Rafale lên chuẩn F5 vào cuối năm 2026. Biến thể F5 tối ưu hóa năng lực tác chiến điện tử, kết nối dữ liệu mạng tác chiến, bay phối hợp UAV và duy trì nhiệm vụ răn đe hạt nhân, dự kiến hoàn tất đánh giá chứng nhận vào năm 2033.
Thụy Điển duy trì nghiên cứu độc lập: Tập đoàn Saab đã nhận gói hợp đồng trị giá khoảng 2,9 tỷ kronor từ Cơ quan Quản lý vật tư quốc phòng Thụy Điển vào ngày 9-9-2026 nhằm nghiên cứu công nghệ tác chiến phối hợp có người lái và không người lái giai đoạn 2026-2028.

Các chương trình nâng cấp này có chung trọng tâm là hiện đại hóa radar mảng pha, khí tài tác chiến điện tử và thuật toán phối hợp không - không với UAV. Dù vậy, giới chuyên gia quân sự nhận định đây thuần túy là giải pháp tình thế, bởi giới hạn khung thân và kiến trúc tản nhiệt, phát xạ hồng ngoại của các dòng tiêm kích thế hệ 4 và 4,5 không thể thay thế hoàn toàn máy bay thế hệ tiếp theo.

Thách thức nguồn lực và tính toán kinh tế quốc phòng

Báo cáo của Cơ quan Quốc phòng châu Âu (EDA) công bố ngày 16-7 chỉ ra rằng tổng ngân sách quốc phòng của 27 quốc gia EU dự kiến đạt mức 454 tỷ euro trong năm 2026 (chiếm khoảng 2,4% GDP toàn khối). Trong cơ cấu này, chi tiêu mua sắm trang bị chiếm 36%, còn vốn cho nghiên cứu và phát triển (R&D) quân sự tăng lên khoảng 20 tỷ euro.

Dù nguồn lực tài chính dồi dào, sự đổ vỡ trong dự án tiêm kích Pháp - Đức phản ánh rõ thách thức trong việc dung hòa lợi ích công nghiệp. Việc châu Âu rẽ sang nhiều nhánh phát triển độc lập một mặt giúp các quốc gia duy trì quyền tự chủ công nghệ và bảo toàn năng lực công nghiệp nội địa. Mặt khác, tình trạng phân tán nguồn lực đang đe dọa trực tiếp đến chuỗi cung ứng, làm đội chi phí sản xuất và tiềm ẩn rủi ro đầu tư trùng lặp trên diện rộng.