Phía sau thay đổi đột ngột của Mỹ khiến Ukraine bàng hoàng

Tổng thống Ukraine Volodymir Zelensky (bìa phải) với hai đặc phái viên Mỹ Jared Kushner và Steve Witkoff trong cuộc gặp tại Kiev vào tháng 9. (Ảnh: Reuters)

Ngày 9/10, các quan chức cấp cao Ukraine và châu Âu đến câu lạc bộ Shell Bay để bàn bạc với hai đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và Jared Kushner. Họ dự định thảo luận những đề xuất cập nhật nhằm chấm dứt cuộc xung đột ở Ukraine, trước khi hai đặc phái viên thực hiện chuyến công du tiếp theo tới Nga.

Tuy nhiên, chẳng bao lâu sau khi cuộc họp bắt đầu, ông Witkoff và ông Kushner đưa ra thông báo khiến các vị khách và sau đó là phần lớn thế giới sửng sốt. Hai đặc phái viên Mỹ cho biết, Washington sẽ đình chỉ trừng phạt dầu diesel của Nga. Họ đồng thời đưa ra một yêu cầu cứng rắn của Tổng thống Mỹ Trump: Ukraine phải ngừng tấn công các nhà máy lọc dầu Nga.

Một thành viên phái đoàn Ukraine hỏi nước này sẽ nhận được gì để đổi lại.

Báo New York Times dẫn lời ba người am hiểu cuộc họp tiết lộ, phía Mỹ đáp rằng Washington vốn đã hỗ trợ Ukraine rất nhiều và không cần đưa ra thêm điều gì để đổi lấy việc Kiev ngừng tấn công các nhà máy lọc dầu. Các quan chức Mỹ sau đó nhắc đến hoạt động hỗ trợ tình báo của Washington - vốn được coi là yếu tố sống còn đối với nỗ lực chiến đấu của Ukraine.

Một số người trong phòng họp hiểu lời nói đó là đe dọa bóng gió. Một quan chức Mỹ giấu tên phủ nhận Washington có ý đe dọa cắt nguồn hỗ trợ nói trên. Tuy nhiên, quan chức này cũng cho biết ông Trump đã tức giận với Ukraine đến mức khó có thể dự đoán ông sẽ hành động ra sao.

Theo hai người am hiểu cuộc họp, cuộc gặp hôm 9/10 tại câu lạc bộ golf của ông Witkoff kéo dài khoảng 6 giờ. Có lúc ông Witkoff rời phòng họp để tham gia cuộc điện đàm giữa Tổng thống Nga Putin và Tổng thống Mỹ Trump.

Giờ đây, bất đồng đã leo thang thành cuộc khủng hoảng nghiêm trọng nhất giữa Washington và Kiev kể từ màn đối đầu căng thẳng tại Phòng Bầu dục vào tháng 2 năm ngoái. Sự hỗ trợ của Mỹ dành cho Ukraine một lần nữa trở nên bấp bênh.

Căng thẳng cho thấy nỗ lực của ông Trump nhằm hạ giá năng lượng trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng tới có thể làm chệch hướng tiến trình đàm phán hòa bình vốn mong manh về Ukraine.

Theo hai người am hiểu các cuộc trao đổi, ông Witkoff và ông Kushner phát tín hiệu rằng chuyến đi Nga dự kiến của họ đã bị tạm hoãn, cho đến khi ông Zelensky hàn gắn quan hệ với ông Trump.

Đối với Ukraine và các nước châu Âu ủng hộ Kiev, tấn công vào các nhà máy lọc dầu của Nga là cách Ukraine đáp trả hiệu quả nhất các đợt oanh kích của Mátxcơva vào lưới điện và hạ tầng năng lượng nước này. Ông Zelensky từng tuyên bố Ukraine sẵn sàng ngừng tấn công cơ sở hạ tầng năng lượng nếu Nga cũng làm như vậy.

Đối với ông Trump, các cuộc tấn công của Ukraine là hành động thách thức chính quyền Mỹ, khi Washington tiếp tục cung cấp thông tin tình báo và hỗ trợ quân sự cho Kiev.

Căng thẳng đỉnh điểm

Giá dầu diesel trở thành vấn đề khiến ông Trump đau đầu. Giá nhiên liệu tăng mạnh làm đội chi phí của nông dân đúng vào thời điểm mùa thu hoạch bắt đầu, trong khi cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ chỉ còn vài tuần nữa.

“Ông ta tốt nhất là phải chấm dứt ngay chuyện đó. Ông ta muốn gây rắc rối cho thế giới. Ông ta muốn gây khó khăn cho nông dân và chủ trang trại của chúng ta”, Tổng thống Trump nói với các phóng viên hôm 10/10, ám chỉ các cuộc tấn công của Ukraine nhằm vào nhà máy lọc dầu Nga.

Các số liệu xuất khẩu cho thấy tình trạng tăng giá dầu diesel và năng lượng chủ yếu bắt nguồn từ cuộc chiến của Mỹ với Iran, dù các cuộc tấn công của Ukraine nhằm vào Nga cũng góp phần đẩy giá lên.

Ngày 11/10, ông Trump đăng trên mạng xã hội rằng Nga và Ukraine đã nhất trí về “LỆNH NGỪNG BẮN NĂNG LƯỢNG”, có hiệu lực ngay lập tức. Tuy nhiên, không bên nào xác nhận đã đạt được thỏa thuận.

Ngoại trưởng Ukraine Andrii Sybiha cáo buộc Nga tấn công hạ tầng năng lượng Ukraine vào tối 11/10, chỉ vài giờ sau khi ông Trump đưa ra thông báo.

“Chúng tôi sẵn sàng ngừng bắn trong lĩnh vực năng lượng. Chúng tôi sẵn sàng chấp nhận bất kỳ hình thức thỏa thuận có đi có lại nào, miễn là không phải thỏa thuận một chiều”, ông Sybiha nói với phóng viên khi đến dự cuộc họp các ngoại trưởng tại Luxembourg.

Ông Zelensky gọi thỏa thuận giữa ông Trump và ông Putin về việc cho phép nhập khẩu dầu diesel Nga nhằm hạ giá nhiên liệu là “quyết định yếu kém”.

Khi tranh cãi leo thang, ông Trump tuyên bố Ukraine cần “một tổng thống mới”.

Các nhà lãnh đạo châu Âu, trong đó có Tổng thống Pháp Emmanuel Macron và Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen, đã lên tiếng ủng hộ ông Zelensky. Một số nghị sĩ Quốc hội Mỹ chỉ trích thỏa thuận dầu diesel, cho rằng điều này sẽ cung cấp tài chính cho chiến dịch quân sự của Nga.

Ông Björn Seibert, một quan chức cấp cao của Liên minh châu Âu, đã báo cáo với các đại sứ của 27 quốc gia thành viên về cuộc họp hôm 9/10. Ông Seibert nói với các đại sứ, rằng điểm đáng chú ý rút ra từ cuộc họp tại Florida là phía Mỹ đang tiếp xúc với Nga nhiều hơn những gì Washington công khai thừa nhận.

Chính quyền Mỹ lập luận thỏa thuận năng lượng với ông Putin không chỉ giúp giảm giá năng lượng, mà còn có thể mở đường cho một giải pháp hòa bình tại Ukraine. Theo lập luận của Washington, tạo điều kiện để Nga tái hội nhập vào nền kinh tế toàn cầu sẽ tạo động lực để Điện Kremlin chấp nhận thỏa hiệp.