'Kể chuyện' Hà Nội qua vẻ đẹp áo dài

Các đại biểu trải nghiệm cùng hiện vật đặc biệt - chiếc máy khâu - hiện vật gắn bó với nhiều gia đình Hà Nội một thời.

Không gian hồ Văn (di tích Văn Miếu-Quốc Tử Giám) những ngày giữa tháng 9 mang một vẻ đẹp khác lạ. Thay vì những phông bạt như các hoạt động thường thấy là những dải vải mềm bay trong gió thu. Đó là một phông nền đầy cảm xúc mà Trung tâm hoạt động văn hóa, khoa học Văn Miếu-Quốc Tử Giám thiết kế để “kể” câu chuyện về chiếc áo dài.

Có tới gần 400 bức tranh in trên vải canvas do các bạn sinh viên ngành mỹ thuật ứng dụng công nghệ AI để xử lý và sáng tạo từ những hình ảnh, tư liệu xưa, tư liệu cũ về trang phục của người Hà Nội, nhất là về áo dài. Cách xử lý này khiến những tư liệu vốn đã xưa cũ càng trở nên hoài cổ. Và ở đó, một “hành trình” của áo dài được kể.

Giới trẻ tìm hiểu về áo dài truyền thống tại chương trình.

Câu chuyện bắt đầu với trang phục Việt hồi đầu thế kỷ 20, chủ yếu được người Pháp ghi lại ở Hà Nội. Những bức tranh thể hiện bao quát đời sống, từ những trang phục thường ngày, trang phục trong sản xuất và khi lễ Tết. Thời điểm đó, áo ngũ thân là trang phục thường dùng trong những dịp quan trọng như lễ Tết, cưới hỏi, tiếp khách quý...

Khách tham quan được ngắm nhìn “chất” Hà thành xưa qua những tấm hình về các gia đình Hà Nội, đặc biệt là vẻ đẹp quý phái của phụ nữ Hà thành qua tà áo dài ngũ thân.

Nửa đầu thế kỷ 20 đã diễn ra một cuộc cách tân quan trọng, đó là sự ra đời của áo dài tân thời. Nếu như áo ngũ thân thể hiện sự kín đáo, quý phái thì sự cải tiến đem lại vẻ đẹp năng động hơn, tôn vinh nét đẹp cơ thể phụ nữ hơn.

Áo dài “tân thời” dần được xã hội chấp nhận và trở thành quen thuộc với mọi người và tiếp tục có những thay đổi theo thời gian.

Cùng với những bức ảnh, Ban tổ chức trưng bày nhiều mẫu áo dài qua các thời kỳ lịch sử để công chúng hiểu rõ hơn về quá trình thay đổi đó, nhất là các mẫu của các họa sĩ Lê Phổ, LeMur, rồi đến các mẫu áo dài cổ thuyền, cổ cao, tà dài, quần rộng và áo dài hiện đại…

Qua sự biến đổi ấy, áo dài cho thấy khả năng thích ứng đặc biệt của một trang phục truyền thống: Luôn thay đổi để phù hợp với thời đại nhưng vẫn giữ được những đặc trưng làm nên bản sắc.

Những tư liệu về áo dài luôn gắn với hình ảnh phụ nữ Hà thành. Vì thế, câu chuyện áo dài cũng là câu chuyện về phụ nữ Hà Nội, về thay đổi trong cuộc sống của người Hà Nội qua năm tháng, đúng như tên gọi của chương trình “Nét Hà thành-Câu chuyện Hà Nội qua tà áo dài”.

Góp mặt trong không gian giới thiệu áo dài, nghệ nhân Lê Xuân Trường, làng nghề may Trạch Xá của Hà Nội.

Nghệ nhân Lê Xuân Trường cho biết: “Chúng tôi đem đến khoảng 20 mẫu áo dài để giới thiệu với công chúng. Ngày nay, chúng ta quen với áo dài hiện đại, nhưng theo các cụ xưa kể lại thì thời trước, các cụ mặc áo dài ngũ thân. Chúng tôi cũng đem những mẫu áo dài ngũ thân điển hình đến đây để mọi người tìm hiểu. Áo dài ngũ thân mang một vẻ đẹp riêng và ngày nay, bên cạnh áo dài hiện đại, rất nhiều người muốn tìm về vẻ đẹp cổ truyền”.

Cùng với những bộ áo dài, chương trình còn giới thiệu những hiện vật đặc biệt gắn bó với người Hà Nội xưa, đó là những chiếc xe đạp Peugeot và những chiếc máy khâu.

Đầu thế kỷ 20, máy khâu xuất hiện trong nhiều gia đình Hà Nội và trở thành một hiện vật quý, gắn với tài nữ công của các cô gái Hà thành. Sau này, máy khâu dần phổ biến. Khi cuộc sống khó khăn, những chiếc máy khâu lại là công cụ lao động giúp nhiều gia đình mưu sinh.

Chuyện chiếc máy khâu lại góp phần “kể” câu chuyện khác về phụ nữ Hà Nội. Đó là bền bỉ, tần tảo cùng gia đình vượt qua những giai đoạn khó khăn của đất nước. Trong khi đó, những chiếc xe đạp Peugeot vừa là phương tiện đi lại của những gia đình Hà Nội “có điều kiện”, vừa thể hiện nét thanh lịch của các chàng trai, cô gái Hà Nội một thời.

Giám đốc Trung tâm văn hóa, khoa học Văn Miếu-Quốc Tử Giám Lê Xuân Kiêu cho biết, chương trình “Nét Hà thành” không chỉ tái hiện những ký ức quý giá về Thăng Long-Hà Nội, mà còn tìm cách đánh thức và đưa những ký ức ấy bước vào đời sống hôm nay bằng nhiều ngôn ngữ nghệ thuật đương đại.

Hội họa, tư liệu, hiện vật, nghề thủ công truyền thống được kết nối cùng công nghệ, âm nhạc và thời trang, tạo nên một không gian nơi quá khứ có thể đối thoại với hiện tại, truyền thống gặp gỡ sáng tạo. Qua đó, chương trình gửi gắm một thông điệp xuyên suốt: Di sản không chỉ để gìn giữ và nhìn lại, mà còn là nguồn cảm hứng để sáng tạo nên những giá trị mới.

Là một hoạt động trong khuôn khổ Festival Thăng Long-Hà Nội lần thứ II năm 2026, “Nét Hà thành-Câu chuyện Hà Nội qua tà áo dài” mang đến một cách tiếp cận gần gũi về văn hóa Hà Nội, nơi di sản hiện hữu trong cách ăn mặc, phương tiện đi lại, nếp sống của con người.

Việc tổ chức chương trình tại không gian mở bên hồ Văn-Văn Miếu còn giúp mọi người có thể tiếp cận miễn phí, góp phần tạo nên sự kết nối giữa di sản và đời sống.