'Kết hôn' với AI nhưng đừng giao quyền quyết định

Câu nói “mối quan hệ giữa con người và AI tạo sinh giống như quan hệ vợ chồng” của một học sinh Nhật Bản từng giành huy chương IOAI 2025 được đưa ra trong một buổi giao lưu về AI, rồi nhanh chóng lan truyền.

Từ một phát biểu ngắn, câu chuyện trở thành chủ đề bàn luận nhiều ngày trong cộng đồng công nghệ quốc tế. Không phải vì yếu tố gây sốc, mà vì nó chạm đúng tâm trạng phổ biến: AI ngày càng tiện và trơn tru, nên người dùng vừa cần vừa sợ, lo bị lệ thuộc hoặc bị dẫn dắt.

Công cụ chỉ phát huy tác dụng khi người dùng biết đặt câu hỏi, kiểm tra lại câu trả lời và dừng đúng lúc

Câu chuyện sau đó được tờ Nikkei Crosstech của Nhật Bản đăng tải lại như một gợi ý về cách sống cùng AI: hợp tác thì có lợi, nhưng quyền quyết định phải thuộc về con người. Theo chia sẻ của học sinh người Nhật, quan hệ vợ chồng giống một cuộc đua ba chân: hai người buộc phải nhìn nhau, canh nhịp và điều chỉnh theo nhau nếu muốn đi xa.

Không thể ai cũng cố chạy theo ý mình, vì càng vội càng dễ vấp ngã. Với AI tạo sinh cũng vậy. Công cụ chỉ phát huy tác dụng khi người dùng biết đặt câu hỏi, kiểm tra lại câu trả lời và dừng đúng lúc. Nếu phó mặc, người dùng dễ bị kéo theo những câu chữ nghe hợp lý nhưng chưa chắc đúng, hoặc đúng một phần mà thiếu điều kiện và ngữ cảnh.

Điều cần làm rõ là chữ “vợ chồng” ở đây không phải lời rủ rê tin AI như tin một con người. Nó là một cách nhắc về kỷ luật phối hợp: hiểu khả năng và giới hạn của nhau, làm việc theo quy trình hai chiều, và giữ ranh giới trách nhiệm. Nếu coi AI là một đối tác hỗ trợ trong công việc, thì đó là kiểu quan hệ mà một bên có thể giúp rất mạnh, nhưng bên còn lại vẫn phải giữ tay lái. Càng sử dụng thường xuyên càng phải rõ vai: AI gợi ý, con người quyết định.

AI gợi ý, con người quyết định

Chính vì vậy, phép so sánh này tạo hiệu ứng mạnh. AI tạo sinh đem lại tốc độ và sự tiện lợi rõ ràng, từ tra cứu nhanh, tóm ý, gợi cấu trúc, đến đề xuất hướng tiếp cận. Nhưng càng dùng, nỗi lo “mất dần năng lực suy nghĩ” càng dễ xuất hiện, nhất là trong những công việc cần quan sát, kiểm chứng và đặt câu hỏi. Nỗi sợ không nằm ở việc AI mạnh tới đâu, mà ở thói quen phó mặc. Khi quen nhận gợi ý từ A đến Z, nguy cơ đồng dạng hóa tăng lên: hỏi giống nhau, nghĩ giống nhau, viết giống nhau.

Quan hệ với AI, nếu hiểu theo cách vận hành, có thể quy về vài quy tắc đơn giản. Trước khi hỏi, người dùng phải làm rõ mục tiêu và ràng buộc: cần gì, dùng để làm gì, phạm vi đến đâu, tiêu chuẩn đúng sai là gì. Trong lúc hỏi, cần diễn đạt rõ ràng, tránh câu lệnh mơ hồ. Sau khi có câu trả lời, phải đối chiếu: tách dữ kiện khỏi suy luận, kiểm tra mốc thời gian, tên riêng, số liệu, nguồn trích dẫn, và nhận diện chỗ AI nói chắc nhưng không chứng minh được. Những bước này giúp người dùng không bị “trôi” theo nhịp của công cụ.

Để làm rõ phần “hiểu biết”, tác giả bài viết đã hỏi trực tiếp ChatGPT về cách AI “học” và liệu AI có hiểu “ý nghĩa” hay “giá trị” như con người không. Phần trả lời được tóm tắt theo hướng cơ chế: AI không học để hiểu ý nghĩa hay giá trị, mà vận hành bằng việc điều chỉnh lặp lại nhằm giảm sai lệch khi dự đoán và tạo phản hồi. Vì vậy, AI không có nỗ lực theo nghĩa con người nỗ lực, không có cảm giác đạt được, cũng không có mệt mỏi.

Nhận thức này kéo theo một cảnh báo cụ thể: AI có thể viết trôi chảy đến mức tạo cảm giác đúng, nhưng sự trôi chảy không phải bằng chứng. Công cụ có thể ghép nối thông tin theo mẫu hợp lý, nhưng vẫn có thể sai dữ kiện, thiếu nguồn, bỏ sót điều kiện, hoặc trình bày suy đoán như kết luận.

Vì vậy, điều cần nhất khi làm việc với AI không phải tin tưởng tuyệt đối, mà là tin có điều kiện: tận dụng tốc độ, nhưng luôn kiểm tra các điểm nhạy cảm như số liệu, trích dẫn, mốc thời gian, tên riêng, thuật ngữ, và các khẳng định mạnh.

Sau cùng, điểm khác biệt quan trọng vẫn nằm ở con người. AI có thể “có kiến thức” theo nghĩa lưu trữ và sắp xếp mẫu thông tin, nhưng con người biến việc học thành một phần đời sống, gắn với trải nghiệm, cảm xúc, nỗ lực và trách nhiệm. Lớp trải nghiệm này tạo ra năng lực nghề nghiệp mà AI không thể thay thế, dù có thể hỗ trợ rất mạnh.

Từ chuỗi chi tiết ấy, phép ví “kết hôn với AI” nếu muốn dùng như một thông điệp, cần được hiểu theo nghĩa kỷ luật sử dụng. Có thể gắn bó với công cụ, nhưng không chuyển giao quyền quyết định. AI là trợ lý, không phải chủ thể chịu trách nhiệm.

“Đừng giao quyền quyết định” có thể hiểu rất cụ thể: AI được phép gợi ý phương án, gợi ý cấu trúc, gợi ý câu hỏi, gợi ý điểm cần kiểm chứng, nhưng không được phép thay con người chốt kết luận.

Khi ranh giới này rõ ràng, quan hệ với AI trở thành hợp tác có lợi. Khi ranh giới bị xóa, công cụ dễ biến thành lực kéo, còn người dùng chỉ còn nhiệm vụ chạy theo.

Nguyễn Tuyết