Kết nối tri thức cộng đồng với bảo tồn di sản

​Tại không gian nhà Tày thuộc Vườn Kiến trúc dân gian, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam tổ chức chương trình giao lưu với chủ đề “Sửa chữa và nâng cấp trưng bày ngôi nhà Tày: tri thức cộng đồng và thực hành bảo tồn”.

Đây là dịp gặp gỡ, trao đổi thiết thực giữa những người thợ dân tộc Tày đến từ Thái Nguyên với các nhà nghiên cứu, chuyên gia và đông đảo công chúng về kiến trúc nhà sàn truyền thống, kinh nghiệm làm nhà, kỹ thuật sửa chữa cũng như việc trao truyền tri thức trong cộng đồng, qua đó góp phần làm rõ vai trò của chủ thể văn hóa trong công tác cùng bảo tồn và phát huy giá trị di sản tại Bảo tàng.

Ngôi nhà Tày tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam

​Ngôi nhà Tày trưng bày tại Bảo tàng vốn có nguồn gốc từ gia đình ông Đào Thế Diện ở bản Thẩm Rộc, xã Bình Yên, tỉnh Thái Nguyên, được xây dựng từ năm 1967.

Đến năm 1999, công trình được 12 người thợ dân tộc Tày từ địa phương trực tiếp dựng lại tại Bảo tàng và đã trải qua nhiều đợt sửa chữa.

Là công trình kiến trúc truyền thống phản ánh đậm nét tri thức dân gian trong việc lựa chọn vật liệu, kỹ thuật dựng nhà và tổ chức không gian sinh hoạt của người Tày, trải qua thời gian cùng tác động của thời tiết và môi trường, một số bộ phận của ngôi nhà đã xuống cấp, đòi hỏi phải được sửa chữa nhằm duy trì đặc trưng kiến trúc, bảo đảm an toàn và phục vụ hoạt động trưng bày.

​Để thực hiện công việc này, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam đã chuẩn bị công tác sửa chữa, nâng cấp từ nhiều tháng trước.

Quá trình triển khai có sự tham gia trực tiếp của 16 người thợ Tày đến từ tỉnh Thái Nguyên, bao gồm 12 nam và 4 nữ.

Trên cơ sở kiểm tra tình trạng thực tế, những người thợ tiến hành tháo dỡ mái, xử lý vật liệu, gia công và thay thế các cấu kiện hư hỏng như cột, kèo, xiên, câu đầu, đồng thời gia cố hệ khung, sửa chữa sàn nhà và khu vực chuồng gia súc.

Chương trình giao lưu diễn ra tại không gian nhà Tày

Các vật liệu truyền thống như gỗ, lá cọ, mai, vầu, nứa tiếp tục được ưu tiên sử dụng. Toàn bộ công việc được thực hiện trên cơ sở kết hợp chặt chẽ giữa yêu cầu chuyên môn của Bảo tàng với kinh nghiệm, kỹ thuật của thợ địa phương nhằm duy trì nguyên vẹn kết cấu và đặc trưng kiến trúc vốn có.

​PGS.TS. Lê Hải Đăng, Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cho biết, trong định hướng nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam và Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, đơn vị luôn coi trọng vai trò của cộng đồng – những người sáng tạo, nắm giữ và thực hành di sản.

Việc mời chính những người thợ Tày trực tiếp về sửa ngôi nhà truyền thống của dân tộc mình không chỉ nhằm bảo đảm tính chân xác của công trình mà còn thể hiện sự tôn trọng đối với tri thức và kinh nghiệm dân gian.

Bảo tàng mong muốn thông qua hoạt động này, công chúng không chỉ tìm hiểu một công trình kiến trúc truyền thống mà còn hiểu hơn về những giá trị văn hóa, tri thức và con người đã tạo dựng, gìn giữ ngôi nhà qua nhiều thế hệ.

Đó cũng là cách Bảo tàng kết nối di sản với đời sống đương đại, góp phần nâng cao nhận thức và trách nhiệm của cộng đồng trong việc bảo tồn di sản văn hóa.

​Đáng chú ý, đợt sửa chữa lần này ghi nhận sự góp mặt của những người thợ thuộc nhiều thế hệ, trong đó có một gia đình gồm bố, mẹ và hai người con trai cùng làm việc. Đặc biệt, ông Đào Trung Tuyến, 58 tuổi, người từng tham gia dựng ngôi nhà Tày tại Bảo tàng vào năm 1999, tiếp tục trở lại làm việc trong đợt này.

Sự gắn bó của những người thợ qua các lần sửa chữa không chỉ góp phần duy trì kỹ thuật truyền thống mà còn tạo cơ hội giao lưu, truyền dạy kinh nghiệm giữa các thế hệ.

​Bày tỏ cảm xúc khi quay trở lại công trình xưa, ông Đào Trung Tuyến chia sẻ, năm 1999 ông đã đến Bảo tàng dựng ngôi nhà Tày và lần này được trở lại, ông rất vui, tự hào vì tiếp tục được góp sức giữ gìn ngôi nhà truyền thống của dân tộc mình.

Những người thợ chia sẻ về kỹ thuật làm nhà truyền thống của người Tày, kinh nghiệm thực tế, cách phân công công việc, quá trình học nghề, truyền nghề cũng như những thay đổi trong thực hành kiến trúc nhà sàn tại địa phương hiện nay

Những người thợ cố gắng sửa chữa cẩn thận, giữ đúng cách làm nhà của người Tày để ngôi nhà được bền lâu.

Ông Tuyến mong Bảo tàng tiếp tục quan tâm, gìn giữ và giới thiệu ngôi nhà cho nhiều người biết đến, đồng thời mong rằng khi đến tham quan, mọi người, nhất là các bạn trẻ, sẽ hiểu thêm về cách làm nhà, cuộc sống và văn hóa của người Tày, từ đó thêm trân trọng những giá trị truyền thống của các dân tộc Việt Nam.

​Từ thực tiễn quá trình sửa chữa, chương trình giao lưu đi sâu trao đổi về tri thức dân gian thông qua kỹ thuật làm nhà truyền thống, kinh nghiệm lựa chọn, xử lý vật liệu, các công đoạn dựng, sửa chữa, lợp mái và nguyện vọng bảo tồn, phát huy di sản văn hóa dân tộc.

Tại đây, những người thợ đã chia sẻ kinh nghiệm thực tế, cách phân công công việc, quá trình học nghề, truyền nghề cũng như những thay đổi trong thực hành kiến trúc nhà sàn tại địa phương hiện nay.

Song song đó, các nhà nghiên cứu và chuyên gia cùng thảo luận về yêu cầu bảo tồn ngôi nhà truyền thống trong bối cảnh hiện nay, mối quan hệ giữa tri thức khoa học và kinh nghiệm cộng đồng, cùng những vấn đề đặt ra đối với việc bảo tồn kiến trúc truyền thống trước sự biến đổi của đời sống đương đại.

​Thông qua chương trình, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam gửi đi thông điệp khẳng định việc bảo tồn kiến trúc truyền thống không chỉ đơn thuần là duy trì hình thức hay kết cấu vật chất của công trình, mà còn gắn liền với việc nhận diện, ghi chép và trao truyền những tri thức, kỹ năng, kinh nghiệm của cộng đồng.

Sự tham gia trực tiếp của những người thợ người Tày trong quá trình sửa chữa vừa giúp duy trì tính chân xác của công trình, vừa tạo điều kiện để Bảo tàng tiếp tục nghiên cứu, bổ sung tư liệu và nâng cao chất lượng giới thiệu di sản đến công chúng.

​Bên cạnh các nội dung chuyên môn, chương trình còn tạo cơ hội để công chúng trực tiếp gặp gỡ, đặt câu hỏi và tìm hiểu những câu chuyện đời thường từ chính những chủ thể đang nắm giữ, thực hành tri thức dân gian, giúp khách tham quan tiếp cận ngôi nhà Tày không chỉ như một công trình kiến trúc trưng bày đơn thuần mà còn là một không gian văn hóa sống động gắn liền với đời sống, kinh nghiệm và ký ức của cộng đồng.

Việc tổ chức sự kiện lần này tiếp tục khẳng định định hướng nhất quán của Bảo tàng trong việc gắn kết nghiên cứu khoa học với bảo tồn di sản có sự tham gia của cộng đồng, đề cao và phát huy vai trò của chủ thể văn hóa, góp phần duy trì tri thức truyền thống và nâng cao nhận thức của công chúng về trách nhiệm gìn giữ di sản văn hóa các dân tộc Việt Nam trong bối cảnh đương đại.