Kết nối vùng trà cổ thụ, nâng tầm giá trị chè Shan Tuyết

Kết nối những vùng trà cổ thụ

Ngày 16/9, tại Hà Nội, Hiệp hội Chè Việt Nam tổ chức lễ ra mắt Chi hội Chè Shan Tuyết vùng núi cao Việt Nam, quy tụ những người làm trà từ các vùng nguyên liệu cổ thụ tại Hà Giang, Lào Cai, Yên Bái, Sơn La, Lai Châu, Tuyên Quang... Ông Phạm Vũ Khánh, Chủ tịch HĐTV Công ty TNHH Trà và Đặc sản Tây Bắc (thương hiệu Shanam), Giám đốc HTX Chè Sùng Đô, được bầu làm Chủ tịch lâm thời Chi hội.

Việt Nam hiện có gần 20.000 ha chè Shan tuyết vùng núi cao, trong đó khoảng 15.000 ha gắn với các vùng chè cổ thụ. Những cây chè hàng trăm năm tuổi sinh trưởng giữa núi rừng, nhiều nơi quanh năm mây phủ, tạo nên những dòng trà có hương vị đặc trưng, đồng thời gắn với đời sống, văn hóa và sinh kế của đồng bào Mông, Dao, Tày.

Tuy nhiên, giá trị của vùng trà này vẫn chưa tương xứng với nguồn tài nguyên đang sở hữu. Chè Shan tuyết còn được xuất khẩu dưới dạng nguyên liệu với giá khoảng 1,7-2 USD/kg. Sản xuất nhỏ lẻ, thiếu liên kết, cạnh tranh thu mua và hạ giá khiến giá trị của cây chè cổ thụ cũng như công sức của người dân chưa được phản ánh đầy đủ trong sản phẩm.

Ông Phạm Vũ Khánh (bên trái) được bầu làm Chủ tịch lâm thời Chi hội chè Shan Tuyết vùng núi cao Việt Nam

Được thành lập theo Quyết định số 53/QĐ-HHC của Hiệp hội Chè Việt Nam, Chi hội Chè Shan Tuyết vùng núi cao Việt Nam hướng tới trở thành đầu mối nghề nghiệp chung của các doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ sản xuất chè Shan tuyết trên cả nước.

Theo Chủ tịch Hiệp hội Chè Việt Nam Hoàng Vĩnh Long, việc quy tụ những người làm chè vào một tổ chức chung sẽ góp phần tăng sức mạnh liên kết, đồng thời xây dựng và quản lý nhãn hiệu tập thể “Snow Shan”, qua đó chuẩn hóa chất lượng và bảo vệ thương hiệu chè Shan tuyết Việt Nam.

Với khoảng 25 năm gắn bó với trà vùng Tây Bắc, ông Phạm Vũ Khánh cho rằng việc liên kết các vùng nguyên liệu là yêu cầu cần thiết để đưa Shan tuyết phát triển theo hướng có giá trị cao hơn.

“Gắn bó với rừng trà 25 năm qua, tôi thấu hiểu rằng từng cá nhân, từng doanh nghiệp hay từng địa phương riêng lẻ không thể tự mình đưa chè Shan ra biển lớn”, ông Khánh nói tại lễ ra mắt.

Theo ông Khánh, mỗi vùng trà có thế mạnh riêng. Hà Giang có độ đường tự nhiên thuận lợi cho những dòng hồng trà; Tà Xùa nổi bật với tầng hương thanh khiết; Yên Bái có hậu vị ngọt sâu. Thay vì cạnh tranh riêng lẻ, các vùng cần liên kết để hình thành một hệ sản phẩm Shan tuyết mang bản sắc Việt Nam.

“Đã đến lúc chúng ta phải hợp sức để gắn kết thế mạnh đặc thù của từng vùng lại để cùng nhau kiến tạo một bộ sản phẩm chè Shan tuyết mang sắc thái riêng đại diện cho quốc gia”, ông Khánh nhấn mạnh.

Chi hội xác định 4 trụ cột hoạt động gồm Văn hóa - Đạo đức - Kết nối - Tiêu chuẩn, trong đó câu chuyện văn hóa của cộng đồng gìn giữ rừng trà và việc bảo đảm sinh kế cho người dân vùng nguyên liệu được đặt song song với chất lượng sản phẩm.

Chuẩn hóa giá trị, hướng tới thương hiệu quốc gia

Một trong những nhiệm vụ đầu tiên được Chi hội đặt ra là xây dựng bộ tiêu chuẩn cho chè Shan tuyết, phân định rõ chè Shan tuyết cổ thụ và chè vùng núi cao; mã hóa vùng trồng, truy xuất nguồn gốc bằng QR và xây dựng quy chế sử dụng nhãn hiệu tập thể “Snow Shan”.

Đây được xem là bước quan trọng nhằm hạn chế tình trạng khó phân biệt sản phẩm trên thị trường, đồng thời nâng cao giá trị của chè Shan tuyết thông qua việc xác định rõ nguồn gốc và đặc tính sản phẩm.

Với một dòng trà đặc sản, nguồn gốc không chỉ là thông tin trên bao bì mà còn là một phần giá trị của sản phẩm: cây chè nằm ở đâu, bao nhiêu năm tuổi, được thu hái và chế biến như thế nào.

Chè Shan Tuyết vùng núi cao Việt Nam

Lợi thế của Shan tuyết Việt Nam nằm ở chính những yếu tố khó sao chép này. Các vùng như Tà Xùa, Phìn Hồ, Sùng Đô, Suối Giàng hay Tây Côn Lĩnh sở hữu những quần thể chè cổ thụ sinh trưởng trong điều kiện núi cao, mỗi vùng tạo nên một sắc thái hương vị khác nhau.

Nếu những khác biệt đó được chuẩn hóa và đặt trong một hệ thống nhận diện chung, Shan tuyết có thể phát triển theo hướng một dòng trà đặc sản thay vì chủ yếu được tiêu thụ dưới dạng nguyên liệu xuất khẩu.

Chi hội cũng định hướng phát triển kinh tế đa giá trị, gắn sản xuất trà với bảo tồn rừng và du lịch văn hóa. Khi du khách không chỉ mua một hộp trà mà còn được trải nghiệm vùng nguyên liệu, gặp người làm trà và tìm hiểu câu chuyện của những cây chè hàng trăm năm tuổi, giá trị sản phẩm sẽ được mở rộng từ nông nghiệp sang văn hóa và du lịch.

Ông Lý Chòi Nhàn - Phó Chủ tịch lâm thời Chi hội, cho biết Hoàng Su Phì có hơn 4.600 ha chè Shan tuyết nhưng giá trị thu về chưa tương xứng do lâu nay còn phụ thuộc vào bán thô. Theo ông, điều quan trọng là giúp người dân và các hợp tác xã “tính đúng, tính đủ” giá trị của di sản, giữ chất lượng và giữ giá.

Từ góc độ này, việc thành lập Chi hội không chỉ tạo thêm một tổ chức nghề nghiệp cho ngành chè, mà quan trọng hơn là tập hợp những vùng trà vốn lâu nay phát triển khá phân tán vào một chuỗi giá trị chung.

Những cây chè Shan tuyết đã mất hàng trăm năm để hình thành. Bài toán đặt ra hiện nay là làm sao để giá trị của thời gian ấy được phản ánh đúng trong sản phẩm và mang lại lợi ích xứng đáng cho những người đang gìn giữ các vùng trà cổ thụ.

Theo kế hoạch, Đại hội lần thứ nhất của Chi hội dự kiến được tổ chức chậm nhất vào ngày 30/10/2026. Trước mắt, Chi hội sẽ tập trung vào tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc, quản lý nhãn hiệu “Snow Shan” và kết nối sản xuất với bảo tồn, du lịch văn hóa.