Khắc phục tình trạng thanh niên 'hai không'

Có những con số biết nói, nhưng chưa nói hết nỗi lo. Đây không chỉ là một khái niệm thống kê, đằng sau đó là những số phận, những năm tháng tuổi trẻ bị bỏ lỡ, và những hệ lụy không nhỏ cho kinh tế - xã hội.

Theo công bố của Cục Thống kê mới đây, bức tranh lao động - việc làm năm 2025 có nhiều gam màu sáng. Lực lượng lao động tăng, số người có việc làm tăng, thu nhập bình quân tháng của người lao động cải thiện. Tỷ lệ thất nghiệp trong độ tuổi lao động ở mức 2,22%, thiếu việc làm 1,65%. Những con số này cho thấy thị trường lao động cơ bản ổn định trong bối cảnh kinh tế còn nhiều biến động.

Thế nhưng, khi đi sâu vào nhóm thanh niên, đặc biệt là thanh niên “hai không”, sự ổn định ấy bộc lộ những vết rạn. Mặc dù quý IV/2025 số thanh niên không việc làm, không học tập đã giảm so với quý trước, nhưng lại tăng so với cùng kỳ năm 2024. Tỷ lệ thanh niên “hai không” ở khu vực nông thôn lên tới 11,7%, cao hơn đáng kể so với thành thị (8%). Nữ thanh niên chịu thiệt thòi nhiều hơn nam giới. Những con số ấy giống như lời nhắc nhở, rằng phía sau bức tranh chung tương đối sáng, vẫn có những mảng tối cần được nhìn thẳng.

Ông bà ta có câu “nhàn cư vi bất thiện”, nhưng trong bối cảnh hiện nay, “nhàn cư” không hẳn là nhàn nhã, mà là bấp bênh. Không việc làm, không học tập, các bạn trẻ dễ rơi vào trạng thái lửng lơ, không còn là học sinh, sinh viên, nhưng cũng chưa trở thành người lao động đúng nghĩa. Ngày qua ngày, thời gian trôi đi trong cảm giác bị bỏ lại phía sau, nhất là khi mạng xã hội liên tục xuất hiện những câu chuyện thành công, giàu có, thăng tiến.

Về mặt xã hội, một lực lượng lớn thanh niên không được sử dụng hết tiềm năng (khoảng 4% lực lượng lao động cả nước trong quý IV/2025), đồng nghĩa với sự lãng phí nguồn nhân lực, gia tăng áp lực an sinh, tiềm ẩn nguy cơ bất ổn. “Cái khó bó cái khôn” không chỉ là câu nói dân gian, mà là thực tế lặp đi lặp lại mỗi khi nền kinh tế chịu cú sốc, và người chịu ảnh hưởng đầu tiên thường là lao động trẻ.

Thoạt nghe có vẻ mâu thuẫn, doanh nghiệp thường kêu thiếu lao động, nhiều địa phương thu hút đầu tư lớn nhưng không đủ nhân lực, trong khi thanh niên lại thất nghiệp hoặc thiếu việc làm. Căn nguyên của nghịch lý này nằm ở sự lệch pha cung - cầu.

Trước hết là lệch pha về kỹ năng. Không ít thanh niên bước vào thị trường lao động với tấm bằng trong tay nhưng thiếu kỹ năng thực hành, thiếu khả năng thích ứng với môi trường làm việc thực tế. “Một nghề cho chín hơn chín mười nghề”, doanh nghiệp cần người lao động “chín”, trong khi nhiều lao động trẻ lại còn “xanh”, cần môi trường để học việc. Khoảng trống ấy nếu không được lấp đầy sẽ trở thành rào cản.

(Ảnh minh họa)

Tiếp đó là bài toán kinh nghiệm. Lao động trẻ thường bị coi là rủi ro vì thiếu trải nghiệm, trong khi họ lại phải cạnh tranh với những người đã có thâm niên. Cái vòng luẩn quẩn “con kiến mà leo cành đa”: Không có việc vì thiếu kinh nghiệm - thiếu kinh nghiệm vì không có việc cứ thế mà xoay. Chưa kể, yêu cầu về bằng cấp, chứng chỉ ngày càng cao cũng trở thành áp lực với nhiều thanh niên, đặc biệt là những người có hoàn cảnh khó khăn, không đủ điều kiện học tập dài hạn.

Trong bối cảnh phát triển khoa học - công nghệ mạnh mẽ, kinh tế số và xã hội số, thị trường lao động đang chuyển dịch mạnh mẽ. Nhiều ngành nghề truyền thống thu hẹp, trong khi các lĩnh vực liên quan đến công nghệ, dữ liệu, tự động hóa, thương mại điện tử, logistics thông minh lại thiếu nhân lực. Doanh nghiệp ngày nay không chỉ cần sức lao động, mà cần kỹ năng số, như sử dụng phần mềm, làm việc trên nền tảng số, hiểu biết về trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn. Kỹ năng giao tiếp, làm việc nhóm, quản lý thời gian, ngoại ngữ - đặc biệt là tiếng Anh - trở thành điều kiện gần như bắt buộc.

Vấn đề ở chỗ, công nghệ mở ra rất nhiều cánh cửa, nhưng không tự động dắt người trẻ bước vào. Nếu không được trang bị kỹ năng phù hợp, thanh niên “hai không” sẽ đứng trước cơ hội mà không thể nắm bắt, giống như có sóng WiFi khắp nơi nhưng không có mật khẩu để truy cập.

Nông thôn - thành thị hiện đang có khoảng cách lớn. Tỷ lệ thanh niên không có việc làmở nông thôn cao hơn thành thị. Điều này phản ánh không chỉ sự chênh lệch về cơ hội việc làm, mà còn về tiếp cận giáo dục, đào tạo nghề, hạ tầng số. Trong khi đó, nhiều địa phương như Bắc Giang, Hải Phòng, Hưng Yên, Đà Nẵng, Đồng Nai... thu hút đầu tư mạnh, lại thiếu lao động qua đào tạo, nhất là trong các ngành sản xuất, chế biến.

Nghịch lý ấy đặt ra yêu cầu phải tổ chức lại thị trường lao động theo hướng linh hoạt hơn, gắn đào tạo với nhu cầu thực tế của từng vùng, từng ngành, thay vì đào tạo dàn trải, phong trào.

Vì vậy, khắc phục tình trạng thanh niên “hai không” không thể chỉ trông chờ vào các gói hỗ trợ ngắn hạn. Điều cần thiết hơn là một chiến lược dài hơi. Trước hết, phải phân luồng sớm và thực chất trong giáo dục, giúp người học chọn đúng con đường phù hợp với năng lực và nhu cầu xã hội. Đại học không phải con đường duy nhất dẫn tới thành công. Sau nữa, cần tăng cường liên kết giữa nhà trường và doanh nghiệp, để đào tạo không tách rời thực tiễn sản xuất - kinh doanh. Doanh nghiệp tham gia đào tạo cũng chính là đầu tư cho nguồn nhân lực của mình trong tương lai.

Cần chủ động tạo thêm việc làm tại chỗ, nhất là ở nông thôn, tận dụng lợi thế của kinh tế số và làm việc từ xa, để thanh niên có thể “ly nông bất ly hương”.

Còn một điều tưởng chừng đơn giản, nhưng nói thì dễ, làm mới khó. Đó là, hãynhìn người trẻ bằng con mắt dài hạn.Thanh niên “hai không” không phải là gánh nặng, mà là nguồn lực đang bị kìm hãm. Giải quyết bài toán này không chỉ là tạo thêm việc làm, mà là tạo thêm con đường để người trẻ bước vào tương lai. Một xã hội biết đầu tư cho thanh niên, biết kiên nhẫn dẫn dắt họ, chính là xã hội đang đầu tư cho sự phát triển bền vững.

Hải Đường