Khắc phục tình trạng thiếu cục bộ sách giáo khoa đầu năm học mới: Dự báo sát nhu cầu, chủ động điều tiết nguồn sách

Khi nhu cầu có biến động lớn, việc cập nhật dữ liệu, đặt hàng, sản xuất và phân phối cần được thực hiện sớm, đồng bộ. Trước mắt, Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng Nhà Xuất bản Giáo dục Việt Nam đang tập trung rà soát, điều phối, tăng năng lực cung ứng và hỗ trợ sách giáo khoa điện tử. Về lâu dài, việc hoàn thiện quy trình dự báo, đặt hàng và cơ chế điều tiết nguồn sách được xem là giải pháp để hạn chế tình trạng thiếu cục bộ.

Học sinh lựa chọn sách giáo khoa tại cửa hàng của Nhà Xuất bản Giáo dục Việt Nam. Ảnh: Bộ Giáo dục

Khẩn trương xử lý nhu cầu phát sinh

Theo thông tin từ Nhà Xuất bản Giáo dục Việt Nam, nhu cầu sách giáo khoa năm học 2026-2027 có biến động khá lớn so với dự báo ban đầu. Sau khi cập nhật, nhu cầu tăng gần 69,9 triệu bản, tương đương 39,7%. Trong khi đó, việc bổ sung sách giáo khoa cần trải qua nhiều công đoạn từ chuẩn bị vật tư, in, đóng cuốn đến vận chuyển tới từng điểm trường. Vì vậy, nhu cầu phát sinh trong thời gian ngắn có thể tạo áp lực lớn lên khâu cung ứng.

Kênh đăng ký mua sách giáo khoa qua nhà trường vốn được sử dụng để tập hợp nhu cầu trước năm học thì năm nay, do quá trình sáp nhập trường và kiện toàn ban giám hiệu tại một số địa phương có tác động đến thời điểm tiếp nhận đăng ký. Đến ngày 25-8-2026, tại thành phố Hồ Chí Minh còn 197 trường chưa tiếp nhận đăng ký mua sách. Khi nhu cầu tập trung vào thời điểm sát khai giảng, việc đáp ứng tại các điểm bán cũng chịu thêm áp lực.

Cùng với đó, một số địa phương triển khai chính sách miễn phí sách giáo khoa ngay trong năm học 2026-2027. Theo thông tin được Nhà Xuất bản Giáo dục Việt Nam cung cấp, khi đơn vị đã in và phát hành khoảng 80% sản lượng, có 10 địa phương công bố kế hoạch thực hiện miễn phí sách giáo khoa trong năm học này. Đến ngày 12-9-2026, cả 10 địa phương chưa triển khai được do các điều kiện về kinh phí, thủ tục phê duyệt hoặc phương án mua sắm chưa hoàn tất.

Đây là những yếu tố cho thấy việc dự báo và cập nhật nhu cầu cần gắn với tiến độ chuẩn bị nguồn sách. Ngày 21-7-2026, Nhà Xuất bản Giáo dục Việt Nam đã có công văn gửi Bộ Giáo dục và Đào tạo, các Sở Giáo dục và Đào tạo, thông tin quy trình đấu thầu, in và hoàn thiện sách giáo khoa cần tối thiểu 6 tháng. Với đơn hàng bổ sung được đặt muộn, thời điểm giao sách có thể kéo dài đến tháng 2-2027.

Thực tế tại một số địa phương cũng cho thấy, nhu cầu bổ sung có thể xuất hiện khá sát thời điểm khai giảng. Tại thành phố Huế, kế hoạch đấu thầu, cung ứng sách giáo khoa được ban hành ngày 10-8-2026, sau đó ngày 29-8-2026 phải hủy thầu để điều chỉnh từ 28 tỷ đồng xuống 12 tỷ đồng. Tỉnh Khánh Hòa ban hành kế hoạch ngày 27-8; thành phố Hồ Chí Minh và tỉnh Gia Lai ban hành kế hoạch vào giữa tháng 8. Những mốc thời gian này khiến khoảng thời gian dành cho các khâu mua sắm, in và vận chuyển bị thu hẹp.

Chủ động nguồn sách từ sớm

Để tháo gỡ khó khăn, trước mắt, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã thành lập tổ công tác phản ứng nhanh hoạt động 24/7 nhằm rà soát, điều phối, luân chuyển sách giáo khoa giữa các địa phương có nguồn sách và những nơi đang thiếu, đáp ứng những nhu cầu phát sinh tại từng địa bàn. Nhà Xuất bản Giáo dục Việt Nam cũng đang huy động tối đa công suất các nhà in đối tác.

Tính đến giữa tháng 9-2026, tổng số lượng sách giáo khoa đã cung ứng đạt gần 240 triệu bản. Đơn vị đồng thời cung cấp miễn phí hệ thống sách giáo khoa điện tử để giáo viên và học sinh sử dụng trong thời gian chờ sách in; cam kết hoàn tất việc cung cấp các bản sách in bổ sung trước ngày 30-9-2026. Việc đặt hàng cũng cần được các địa phương chủ động thực hiện theo tiến độ, nhất là đối với những chương trình hỗ trợ hoặc miễn phí sách giáo khoa.

Nhà Xuất bản Giáo dục Việt Nam đề xuất, một trong những nội dung cần được nghiên cứu là hoàn thiện cơ chế pháp lý đối với sách giáo khoa theo hướng xem đây là “sản phẩm, dịch vụ công thiết yếu”. Cùng với đó là việc tăng cường phối hợp giữa các cơ quan quản lý, địa phương, nhà trường và đơn vị xuất bản. Thông tin về nhu cầu, kế hoạch mua sắm, thời điểm cung ứng và địa điểm bán sách cần được cập nhật kịp thời, giúp phụ huynh và học sinh biết nơi mua, đồng thời giúp đơn vị cung ứng nhận diện sớm những khu vực có khả năng phát sinh thiếu hụt. Công tác kiểm tra, giám sát liên ngành đối với việc ban hành và thực hiện chính sách hỗ trợ, miễn phí sách giáo khoa cũng cần được chú trọng. Việc rà soát nguồn lực và tính khả thi trước khi triển khai chính sách sẽ giúp các khâu bố trí ngân sách, mua sắm, đặt hàng, sản xuất có đủ thời gian chuẩn bị.

Từ sự việc đầu năm học 2026-2027 tại một số địa phương cho thấy, yêu cầu đặt ra không chỉ là xử lý số sách còn thiếu, mà quan trọng hơn là xây dựng một chuỗi cung ứng có dữ liệu đầy đủ, thời gian chuẩn bị phù hợp và khả năng điều phối linh hoạt. Khi các khâu được kết nối từ sớm, việc cung ứng sách giáo khoa sẽ chủ động hơn, bảo đảm sách đến với học sinh đúng thời điểm và hạn chế những biến động tương tự trong các năm học sau.