Miễn học phí, trường công lập được thu những khoản nào?

Các địa phương phải công khai các khoản thu và số điện thoại tiếp nhận phản ánh về lạm thu.

Năm học 2026-2027, Bộ Giáo dục và Đào tạo  (GDĐT) cùng các địa phương tiếp tục siết quản lý thu - chi, yêu cầu công khai, minh bạch và không để “tự nguyện” trở thành áp lực đối với phụ huynh.

Yêu cầu công khai các khoản thu 

Chính sách miễn học phí đã làm thay đổi đáng kể bài toán chi phí giáo dục đối với các gia đình có con học trường công lập. Cùng với đó, Nghị định 271/2026/NĐ-CP cũng quy định lộ trình miễn phí sách giáo khoa, với mục tiêu từ năm học 2029-2030 tất cả học sinh trên cả nước được miễn phí sách giáo khoa. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc miễn toàn bộ chi phí đi học.

Trong quá trình học tập, học sinh có thể phát sinh những khoản chi gắn với nhu cầu thực tế như ăn bán trú, chăm sóc ngoài giờ, một số dịch vụ hỗ trợ hoạt động giáo dục, đồng phục, bảo hiểm y tế... Đây không phải tất cả đều là “học phí”, và cũng không phải tất cả đều có tính chất bắt buộc giống nhau.

Chẳng hạn, BHYT học sinh là một khoản cần thiết và được thực hiện theo chính sách BHYT bắt buộc đối với học sinh, sinh viên. Trong khi đó, tiền ăn bán trú chỉ phát sinh đối với học sinh sử dụng dịch vụ này. Các dịch vụ hỗ trợ giáo dục cũng phải căn cứ vào danh mục, mức thu và cơ chế quản lý do cơ quan có thẩm quyền ban hành.

Điều quan trọng là nhà trường không được lấy việc miễn học phí làm lý do để tự đặt thêm các khoản thu khác. Công văn 4294/BGDĐT-KHTC của Bộ GDĐT yêu cầu các địa phương, cơ sở giáo dục kiểm soát chi phí học tập, công khai các khoản thu - chi và tuyệt đối không để xảy ra lạm thu đầu năm học. Bộ cũng yêu cầu không lạm dụng xã hội hóa để làm tăng các khoản đóng góp của phụ huynh hoặc sử dụng nguồn xã hội hóa để thay thế phần ngân sách Nhà nước phải bảo đảm.

Theo chỉ đạo chung về nhiệm vụ năm học 2026-2027, các địa phương phải công khai các khoản thu và số điện thoại tiếp nhận phản ánh về lạm thu; đồng thời xử lý nghiêm người đứng đầu cơ sở giáo dục và cơ quan quản lý trực tiếp nếu để xảy ra lạm thu, ép buộc hoặc gợi ý đóng góp trái quy định.

Ráo riết chống lạm thu

Một trong những tín hiệu đáng chú ý của năm học 2026-2027 là nhiều địa phương không chỉ nhắc lại yêu cầu “chống lạm thu”, mà bắt đầu quy định rõ hơn cách phân loại, công khai và quản lý từng nhóm khoản thu.

Tại Hà Nội, vấn đề này được đặt dưới sự giám sát trực tiếp của HĐND thành phố. Tại kỳ họp thứ năm, diễn ra từ ngày 14 đến 16/7, Ban Văn hóa - Xã hội HĐND TP Hà Nội công bố báo cáo giám sát chuyên đề về các khoản thu, chi trong trường học.

Báo cáo cho thấy nhiều cơ sở giáo dục thực hiện đúng danh mục và quy định, nhưng vẫn xuất hiện những khoản thu chưa được quy định cụ thể. Đáng chú ý là việc sử dụng sổ liên lạc điện tử, phần mềm quản lý học sinh trên cơ sở thỏa thuận với phụ huynh nhưng chưa có căn cứ thống nhất.

Báo cáo cũng đặt vấn đề với các chương trình như tiếng Anh liên kết, STEM, kỹ năng số, AI, trong đó cần phân định rõ tính chất của hoạt động, tránh để phụ huynh hiểu nhầm chương trình bổ trợ là một phần bắt buộc của chương trình giáo dục hoặc phải tham gia theo yêu cầu của nhà trường.

Hà Nội hiện yêu cầu kiểm soát khoản thu theo hướng “6 rõ”, trong đó PGS.TS Nguyễn Văn Hiền - Giám đốc Sở GDĐT Hà Nội nhấn mạnh quan điểm kiểm soát từ trước khi thu, công khai trong quá trình thu và hậu kiểm đến cùng. Thành phố phân định các khoản tiền trường thành ba nhóm lớn: khoản thu theo quy định pháp luật; khoản thu dịch vụ phục vụ, hỗ trợ hoạt động giáo dục theo danh mục và mức thu được cấp có thẩm quyền quy định; và tài trợ, đóng góp tự nguyện.

Trong khi đó, TPHCM cũng vừa ban hành quy định mới về các khoản thu, mức thu và cơ chế quản lý thu - chi đối với cơ sở giáo dục công lập, áp dụng từ năm học 2026-2027. Thành phố quy định các nhóm dịch vụ, mức trần và yêu cầu các khoản thu phải bảo đảm nguyên tắc tự nguyện, có sự đồng thuận của cha mẹ học sinh, công khai, minh bạch và đúng mục đích. Nếu cuối năm khoản thu dịch vụ cao hơn chi phí thực tế, phần chênh lệch phải được hoàn trả cho người học; nhà trường không được tiếp tục thu thêm để bù khoản thiếu hụt.

Ở TPHCM, yêu cầu chống lạm thu cũng được HĐND thành phố nhấn mạnh trong quá trình chuẩn bị năm học mới, cùng với việc bảo đảm các chính sách hỗ trợ học sinh và tăng cường giám sát những khoản thu không đúng quy định.

Tại Đà Nẵng, việc chuẩn bị năm học 2026-2027 cũng được đặt trong yêu cầu bảo đảm đầy đủ điều kiện dạy học, cơ sở vật chất, giáo viên, sách giáo khoa và các chính sách hỗ trợ học sinh. Thành phố yêu cầu các đơn vị triển khai nhiệm vụ theo đúng quy định và bảo đảm việc tổ chức năm học an toàn, tiết kiệm, hiệu quả.

Những cách làm khác nhau giữa các địa phương cho thấy không có một danh sách mức thu duy nhất áp dụng cho mọi trường công lập trên cả nước. Danh mục và mức thu dịch vụ có thể được địa phương quy định phù hợp với điều kiện thực tế. Nhưng nguyên tắc chung là khoản thu phải có căn cứ, đúng thẩm quyền, công khai và không biến sự tự nguyện thành nghĩa vụ bắt buộc.

Cần cơ chế để phụ huynh giám sát

Thực tế, phần gây tranh luận nhiều nhất mỗi mùa tựu trường chính là những khoản đóng góp mang tên tự nguyện, xã hội hóa. Ngay đầu năm học 2026-2027, câu chuyện vận động tài trợ tại Trường THPT Tam Phú, TPHCM thu hút sự chú ý khi trên mạng xã hội xuất hiện thông tin về kế hoạch vận động gần 1 tỷ đồng. Nhà trường sau đó lên tiếng giải thích, cho biết kế hoạch vận động tài trợ của trường đã được Sở GDĐT TPHCM thẩm định, thông qua và phê duyệt tại Công văn số 8749/SGDĐT-KHTC ngày 25/8/2026. Nhà trường sau đó công khai kế hoạch theo Quyết định số 79/QĐ-THPTTP ngày 26/8/2026 trên website của trường, tại mục Công khai, năm học 2026-2027, nội dung xã hội hóa.

Đồng thời, lãnh đạo trường cũng khẳng định việc tài trợ được thực hiện trên tinh thần tự nguyện, không ép buộc hoặc cào bằng mức đóng góp đối với học sinh, cha mẹ học sinh. Nguồn tài trợ có thể đến từ các tổ chức, cá nhân, cựu học sinh và mạnh thường quân có tâm huyết với giáo dục.

Qua vụ việc này cho thấy khi thông tin về mục đích, số tiền và đối tượng vận động không được truyền đạt đầy đủ, phụ huynh rất dễ đặt câu hỏi về tính tự nguyện của khoản đóng góp.

Đây cũng là lý do Bộ GDĐT yêu cầu các địa phương công khai các khoản thu, tăng cường kiểm tra và xử lý trách nhiệm người đứng đầu nếu để xảy ra lạm thu. Bộ trưởng Bộ GDĐT Hoàng Minh Sơn, trước thềm năm học mới 2026-2027 nhấn mạnh,  ngành giáo dục phải chuyển trọng tâm từ hoàn thiện cơ chế, chính sách sang tạo ra những kết quả cụ thể, thực chất trong từng nhà trường và đối với từng người học.

Tinh thần này đặc biệt có ý nghĩa với công tác quản lý tài chính trường học. Một chính sách miễn học phí chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi đi cùng với việc kiểm soát những chi phí khác mà gia đình học sinh phải gánh. Nếu một khoản thu được phép, nhà trường phải công khai và cung cấp đúng dịch vụ. Nếu là tài trợ, phải đúng bản chất tự nguyện. Nếu không nằm trong danh mục được phép, nhà trường không được tự đặt ra.

Khi học phí đã được miễn, sự minh bạch của những khoản thu ngoài học phí càng trở nên quan trọng. Bởi với phụ huynh, một khoản tiền dù nhỏ nhưng nếu không rõ căn cứ, không rõ mục đích hoặc được gọi là tự nguyện nhưng khó từ chối, đều có thể trở thành áp lực.

Và với nhà trường, chống lạm thu không chỉ là không thu sai, mà còn là xây dựng được một cơ chế để phụ huynh có thể biết, có thể kiểm tra và có thể đặt câu hỏi về từng khoản tiền mình đóng cho việc học của con.

Trách nhiệm của người đứng đầu

Song song với việc siết chặt quy trình, Hà Nội đặc biệt đề cao vai trò và trách nhiệm giải trình của người đứng đầu. Hiệu trưởng các trường không chỉ là người ký duyệt các thông báo thu chi, mà phải chịu trách nhiệm giải thích rõ những câu hỏi trọng tâm như: Thu khoản gì? Căn cứ vào đâu? Sử dụng vào việc gì? Kết quả mang lại cho học sinh là gì?

PGS.TS Nguyễn Văn Hiền, Giám đốc Sở GDĐT Hà Nội nhấn mạnh: "Kỷ cương phải bắt đầu từ người đứng đầu. Hiệu trưởng và thủ trưởng cơ quan quản lý trực tiếp sẽ phải chịu trách nhiệm hoàn toàn trong phạm vi được giao nếu để xảy ra sai phạm lạm thu”.