Khách du lịch tìm gì ở vùng cao?

Nhiều bản làng vùng cao đang ồ ạt thay đổi diện mạo kiến trúc bằng bê tông và gạch xi măng, khoác lên mình lớp sơn giả đất. Sự hiện đại hóa cưỡng ép ấy đang vô tình tước đoạt đi linh hồn của di sản và đi ngược lại mong mỏi thực sự của du khách.

Những chuyến đi đến miền biên viễn thường để lại trong lòng du khách ấn tượng về cảnh sắc hùng vĩ và nhịp sống chậm rãi, nguyên sơ của đồng bào các dân tộc thiểu số. Thế nhưng, khi đặt chân đến nhiều bản làng du lịch vùng cao thời gian gần đây, không khó để nhận thấy một thực tế đáng suy nghĩ, đó là diện mạo và chất liệu kiến trúc bản địa, vốn được gìn giữ qua hàng trăm năm, đang bị thay đổi.

Dễ nhận thấy nhất là những ngôi nhà trình tường bằng đất nện độc đáo của đồng bào Mông đang có nguy cơ bị thay thế; những ngôi nhà sàn gỗ truyền thống của người Tày cũng dần được thay bằng kết cấu bê tông. Thay cho những bức tường đất dày, những cấu kiện gỗ có khả năng điều hòa nhiệt độ, mát vào mùa hè, ấm vào mùa đông là gạch, xi măng, bê tông cốt thép được phủ thêm lớp sơn giả màu đất.

Khi tìm đến một vùng đất mới, đặc biệt là những vùng đất xa xôi, du khách từ phương xa hay khách quốc tế không chỉ muốn ngắm cảnh. Điều họ tìm kiếm còn là cơ hội được trải nghiệm một nhịp sống khác cuộc sống thường nhật của họ, được khám phá những giá trị văn hóa không dễ bắt gặp ở nơi mình sinh sống.

Đó là nét riêng có của văn hóa bản địa; là cơ hội được tận mắt nhìn, tận tay chạm vào lớp đất nện được tạo nên bằng kỹ thuật truyền thống và lưu truyền qua nhiều thế hệ. Qua vật liệu làm nhà, du khách có thể cảm nhận câu chuyện về mối gắn kết giữa con người với thiên nhiên. Một ngôi nhà trình tường nguyên bản không chỉ là nơi cư trú mà còn chứa quan niệm sống, cách tổ chức không gian gắn với đời sống tâm linh, phong tục, tập quán của người Mông.

Đó còn là mùi ngai ngái của đất núi, mùi gỗ quyện với khói bếp vương trên mái ngói âm dương; là cảm giác bức tường đất dày ngăn cái rét buốt của sương muối vùng cao, giữ cho không gian bên trong ấm áp, tĩnh lặng. Đó là tiếng củi nổ lép bép bên bếp lửa giữa nhà sàn, tiếng gió lùa qua khe cửa gỗ hay tiếng khung cửi lách cách bên hiên. Những âm thanh mộc mạc ấy có thể mang lại cảm giác thư thái, giúp du khách tạm rời xa nhịp sống ồn ào, hối hả nơi đô thị.

Một điều tưởng như nghịch lý nhưng lại phản ánh tâm lý của một bộ phận khách du lịch cao cấp, họ sẵn sàng trả giá cao để được trải nghiệm những gì mộc mạc, thậm chí có đôi chút bất tiện, miễn là chân thực. Những vết nứt tự nhiên trên vách đất, bậc thềm đá mòn dấu chân qua nhiều thế hệ hay cột gỗ sẫm màu khói bếp không phải là khiếm khuyết cần che lấp. Với du khách, đó là dấu tích của thời gian, là chứng cứ sống động về sức bền của một nền văn hóa.

Khái niệm “trải nghiệm” vì thế đã vượt ra ngoài nhu cầu có một chiếc giường êm hay căn phòng tiện nghi để nghỉ ngơi. Du khách muốn được hòa mình vào đời sống bản địa, và không gian của những ngôi nhà nguyên bản có thể đáp ứng nhu cầu khám phá chiều sâu văn hóa ấy. Khi những công trình này bị thay thế bằng bê tông được tạo dáng giả cổ, điều mất đi không chỉ là vật liệu hay hình thức kiến trúc, mà còn là hồn cốt của di sản.

Phát triển du lịch gắn với văn hóa bản địa không có nghĩa là buộc người dân phải tiếp tục sống trong những căn nhà dột nát, tạm bợ. Người dân có quyền cải thiện điều kiện sống; hoạt động du lịch cũng cần đáp ứng những yêu cầu thiết yếu về tiện nghi. Tuy nhiên, việc tạo ra giá trị kinh tế từ du lịch phải đi cùng sự tôn trọng cấu trúc văn hóa gốc. Thay vì chạy đua xây dựng những công trình ngày càng hoành tráng hoặc giả cổ ngày càng cầu kỳ, cần chú trọng bảo tồn và phục dựng trên cơ sở tôn trọng nguyên bản.

Những ngôi nhà được dựng nên từ đất, tre, gỗ vẫn có thể bền bỉ qua năm tháng nếu được gìn giữ và chăm sóc đúng cách. Có những lữ khách sẵn sàng vượt nửa vòng trái đất để tìm đến, chiêm ngưỡng và trải nghiệm chính những không gian ấy, bởi họ hiểu đó là những giá trị văn hóa bản địa quý báu, không dễ tìm thấy ở nơi nào khác.