Khai mạc Lễ hội truyền thống chùa Non Đông

Màn biểu diễn võ thuật tại lễ khai hội.

Chùa Non Đông là ngôi cổ tự, có tên chữ là Tường Quang Tự, nghĩa là ngôi chùa mang lại ánh sáng và sự may mắn. Chùa tọa lạc tại chân núi Đông Sơn, trong vòng cung Đông Triều. Theo sử sách ghi lại, chùa được xây dựng vào cuối thế kỷ XIII, vào niên hiệu Trùng Hưng năm 1285 dưới thời Trần - thời kỳ Phật giáo Việt Nam phát triển hưng thịnh nhất.

Theo tài liệu lịch sử, Thánh tổ Non Đông họ Vương, hiệu Quán Viên, tự Tuệ Nhẫn, sinh năm 1257, quê gốc tại xã Dưỡng Mông, huyện Kim Thành, tỉnh Hải Dương (nay là thành phố Hải Phòng). Ngài là người thông minh, đức độ, sớm thấu hiểu kinh điển Phật học. Năm 1275, Ngài được Đại sư Kiên Tuệ cắt tóc thụ giới tại chùa Báo Ân. Đến khoảng niên hiệu Trùng Hưng (1285 -1293) đời vua Trần Nhân Tông, nhận lời mời của Thiền sư Đại Nghĩa ở chùa Non Đông, Ngài đã đến hoằng dương Phật pháp tại đây.

Với tấm lòng từ bi, Ngài luôn quan tâm giúp đỡ người nghèo, sống thanh bạch, tự cày, tự cấy để nuôi thân và giúp đỡ bá tánh. Uy đức của Ngài được lan tỏa rộng khắp. Công đức của Ngài được nhân dân kính trọng, tôn xưng là Thánh tổ Non Đông.

Đến đêm ngày 27 tháng Giêng năm Ất Sửu 1325, niên hiệu Khai Thái thứ hai, đời vua Trần Anh Tông, Ngài viên tịch, Ngài hưởng thọ 69 tuổi. Tất cả những thực sử và huyền thoại về Thánh Tổ Non Đông đã in đậm trong tâm thức của Tăng Ni, Phật tử Tổ đình Đông Sơn và Nhân dân địa phương.

Lãnh đạo phường Mạo Khê gióng trống khai hội.

Chùa Non Đông không chỉ mang giá trị tôn giáo và văn hóa, mà còn là một địa chỉ đỏ của phong trào cách mạng Việt Nam. Trong những năm 1929-1930, nơi đây từng là cơ sở bí mật của tổ chức Đông Dương Cộng sản Đảng.

Đồng chí Nguyễn Văn Cừ - Cố Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam, cùng các chiến sĩ cách mạng tiền bối đã nhiều lần hội họp tại đây để bàn bạc, đề ra chủ trương lãnh đạo phong trào công nhân vùng mỏ và triển khai phong trào “Vô sản hóa” tại khu mỏ Quảng Ninh.

Sự phát triển mạnh mẽ của phong trào công nhân khi đó đã góp phần quan trọng dẫn tới sự ra đời của Chi bộ Đảng Cộng sản Việt Nam đầu tiên tại khu mỏ Quảng Ninh vào ngày 23/2/1930 (chỉ sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời 20 ngày), đánh dấu bước ngoặt quan trọng của phong trào cách mạng tại vùng mỏ Quảng Ninh.

Với những giá trị lịch sử và ý nghĩa đặc biệt của di tích, ngày 14/11/2002, UBND tỉnh Quảng Ninh đã ban hành Quyết định số 4112 xếp hạng Di tích lịch sử cách mạng khu mỏ Mạo Khê là Di tích lịch sử cấp tỉnh.

Tiếp đó, ngày 30/8/2019, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định số 3013 xếp hạng Di tích lịch sử cấp Quốc gia đối với Cụm Di tích lịch sử Mỏ than Mạo Khê, bao gồm các địa điểm: Nơi thành lập Chi bộ Đảng Cộng sản Việt Nam đầu tiên tại Quảng Ninh, Nhà máy Cơ khí Mạo Khê và Chùa Non Đông.

Các đại biểu thực hiện nghi lễ cầu Quốc thái dân an.

Trải qua thời gian và những biến cố, thăng trầm của lịch sử, di tích chùa Non Đông cùng các kiến trúc trong khu vực có thời điểm chỉ còn là phế tích. Thực hiện chủ trương của tỉnh Quảng Ninh và thành phố Đông Triều (trước sắp xếp, sáp nhập) về triển khai lập quy hoạch tổng thể Cụm di tích lịch sử cách mạng khu mỏ Mạo Khê, trong đó có di tích chùa Non Đông.

Theo quy hoạch được phê duyệt năm 2017, cụm di tích được quy hoạch, thiết kế với nhiều hạng mục công trình… Với sự quan tâm của Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Quảng Ninh và chính quyền địa phương, cùng với sự phát tâm công đức của các cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp, nhân dân và phật tử trong và ngoài địa bàn… đến nay, một số hạng mục chính của di tích đã được tu bổ, tôn tạo và hoàn thành, đưa vào sử dụng để bảo tồn và phát huy giá trị của di tích…

Tuy nhiên, về tổng thể quy hoạch và công trình, kiến trúc, cảnh quan của di tích còn nhiều hạng mục cần được tiếp tục quan tâm tu bổ, tôn tạo trong thời gian tới.

Đông đảo du khách thập phương và nhân dân dự và chiêm bái tại lễ hội.

Từ ngày 1/7/2025, sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, phường Mạo Khê đã phối hợp với Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Quảng Ninh, Đảng ủy than Quảng Ninh, Công ty than Mạo Khê - TKV và các sở, ngành liên quan tiếp tục nghiên cứu, đề nghị điều chỉnh quy hoạch và điều chỉnh phương án thiết kế, kiến trúc, cảnh quan, bổ sung thêm một số hạng mục đối với Di tích chùa Non Đông để bảo đảm phù hợp với các quy hoạch chung, quy hoạch phân khu, quy hoạch ngành than, đặc biệt để nâng tầm giá trị của di tích, đảm bảo các yếu tố về phong thủy, tâm linh của di tích.

Ngay sau lễ hội năm nay, phường Mạo Khê sẽ tiếp tục phối hợp với Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh, Đảng ủy than Quảng Ninh và Công ty than Mạo Khê thành lập Ban vận động trùng tu, tôn tạo di tích để huy động các nguồn lực từ các tổ chức, cá nhân, cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp, nhà hảo tâm và nhân dân, Phật tử chung tay, góp sức, hằng tâm, hằng sản…, tiếp tục quan tâm công đức tu bổ, tôn tạo di tích ngày một khang trang, tố hảo hơn… nhằm đáp ứng tốt hơn nhu cầu sinh hoạt tôn giáo, tín ngưỡng của Nhân dân, phật tử…, góp phần thúc đẩy phát triển du lịch tâm linh, hoằng dương Phật pháp, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, đóng góp tích cực vào sự phát triển kinh tế-xã hội của địa phương trong thời gian tới và những năm tiếp theo.

Lễ hội truyền thống chùa Non Đông năm nay đúng vào dịp tổ chức Ngày hội lớn của dân tộc - ngày 15/3/2026 (tức ngày 27, tháng Giêng, năm Bính Ngọ) - ngày diễn ra cuộc bầu cử Đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026-2031. Đảng ủy, Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc, Ủy ban bầu cử phường Mạo Khê và Ban tổ chức Lễ hội kêu gọi toàn thể cán bộ, đảng viên, chiến sĩ lực lượng vũ trang, nhân dân, Phật tử và toàn thể cử tri trong và ngoài phường hãy tích cực tham gia bầu cử vào ngày 15/3/2026, đi bầu cử sớm, bầu đúng, bầu đủ các đại biểu tiêu biểu có đức, có tài, đại diện cho ý chí và nguyện vọng của nhân dân tham gia vào cơ quan quyền lực Nhà nước của Trung ương và địa phương, góp phần tạo không khí vui tươi, phấn khởi của Ngày Hội non sông, tạo khí thế thi đua sôi nổi, tự tin, vững vàng tiến vào kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt Nam.

QUANG THỌ