Khai thác hiệu quả quỹ đất nông nghiệp

Gần 1 triệu héc-ta đất chưa sử dụng cùng tình trạng đất canh tác manh mún, hiệu quả thấp đang đòi hỏi những giải pháp mạnh mẽ về tổ chức lại sản xuất, hoàn thiện thể chế để biến “dư địa” thành động lực tăng trưởng thực chất.

Hiệu quả sử dụng đất còn nhiều khoảng trống

Trong hơn một thập kỷ qua, cơ cấu sử dụng đất ở nước ta ghi nhận xu hướng tích cực. Theo đồng chí Mai Văn Phấn, Phó cục trưởng Cục Quản lý đất đai, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, diện tích đất nông nghiệp không những không thu hẹp mà còn tăng từ 26,23 triệu héc-ta năm 2011 lên hơn 28,15 triệu héc-ta vào năm 2024, chiếm gần 85% diện tích tự nhiên. Riêng đất trồng lúa duy trì khoảng 3,5 triệu héc-ta, góp phần bảo đảm vững chắc an ninh lương thực quốc gia.

Song, sự gia tăng về quy mô chưa đồng nghĩa với gia tăng về chất lượng. Ngay trong nội bộ đất nông nghiệp, quá trình chuyển đổi cơ cấu đã diễn ra mạnh mẽ. Giai đoạn 2021-2024, nhiều địa phương đã chuyển đổi hàng trăm nghìn héc-ta đất trồng lúa kém hiệu quả sang cây trồng khác hoặc nuôi trồng thủy sản, qua đó nâng giá trị thu nhập trên một đơn vị diện tích lên từ 1,2 đến 1,5 lần so với trước.

Nông dân xã Xuân Lãng, tỉnh Phú Thọ xuống đồng gieo cấy vụ chiêm năm 2026. Ảnh: HỒNG SÁNG

Cùng với đó, các vùng sản xuất tập trung, chuyên canh quy mô lớn từng bước hình thành; mức độ cơ giới hóa trong sản xuất lúa ở một số vùng trọng điểm đạt trên 90% ở khâu làm đất và thu hoạch. Đây là những chỉ dấu rõ rệt cho thấy nông nghiệp đang chuyển dịch theo hướng hiện đại hơn.

Tuy nhiên, theo lãnh đạo Cục Quản lý đất đai, hiệu quả sử dụng đất vẫn chưa đồng đều giữa các vùng. Đáng chú ý, diện tích đất chưa sử dụng đã giảm mạnh từ 3,16 triệu héc-ta năm 2011 xuống còn chưa đầy 1 triệu héc-ta vào năm 2024, đồng nghĩa hơn 2,2 triệu héc-ta đất đã được đưa vào khai thác. Tuy vậy, phần diện tích còn lại vẫn là một nguồn lực dự trữ quan trọng nhưng khó tiếp cận.

Theo thống kê của Bộ NN-MT, năm 2024, cả nước còn 954,95 nghìn héc-ta đất chưa sử dụng, chiếm 2,88% diện tích tự nhiên. Phần lớn diện tích này phân bố ở khu vực miền núi, địa hình phức tạp, độ dốc lớn, tầng đất mỏng; hoặc ở khu vực ven biển bị nhiễm phèn, nhiễm mặn. Điều đó khiến chi phí cải tạo, đầu tư hạ tầng và áp dụng công nghệ rất cao, hạn chế khả năng khai thác. Vì vậy, trọng tâm nâng cao hiệu quả không nằm ở mở rộng diện tích mà ở khai thác tốt hơn phần đất đang sử dụng nhưng hiệu quả thấp.

Gỡ điểm nghẽn từ thể chế, chính sách

Thực tiễn hiện nay chỉ ra rằng, điểm nghẽn lớn nhất không phải thiếu đất mà là đất bị chia nhỏ, manh mún; cơ chế tích tụ, tập trung đất đai còn hạn chế; quy hoạch vùng sản xuất chưa rõ ràng; liên kết giữa nông dân và doanh nghiệp còn lỏng lẻo. Nhiều doanh nghiệp có nhu cầu đầu tư vào nông nghiệp nhưng không thể gom đủ quỹ đất, trong khi người dân sở hữu đất lại thiếu điều kiện sản xuất hiệu quả. Hệ quả là đất bị bỏ hoang hoặc sử dụng kém hiệu quả, gây lãng phí nguồn lực.

Để khắc phục tình trạng này, Nghị quyết số 18-NQ/TW ngày 16-6-2022 của Ban Chấp hành Trung ương khóa XIII về “Tiếp tục đổi mới, hoàn thiện thể chế, chính sách, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý và sử dụng đất, tạo động lực đưa nước ta trở thành nước phát triển có thu nhập cao” đã đặt ra yêu cầu hoàn thiện cơ chế khai thác hiệu quả đất nông nghiệp, thúc đẩy tích tụ, tập trung đất đai, phát triển vùng nguyên liệu và thu hút doanh nghiệp đầu tư.

Đáng chú ý, theo đồng chí Lê Văn Bình, Phó cục trưởng Cục Quản lý đất đai, Luật Đất đai 2024 đã có các quy định cụ thể về mở rộng hạn mức nhận chuyển quyền sử dụng đất nông nghiệp của cá nhân; mở rộng đối tượng được nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất nông nghiệp cho tổ chức kinh tế, cá nhân không trực tiếp sản xuất nông nghiệp được nhận chuyển nhượng đất trồng lúa trong hạn mức được giao đất nhằm tạo điều kiện cho các tổ chức, cá nhân có năng lực về vốn, khoa học kỹ thuật có quyền tiếp cận đất đai, đầu tư sản xuất nông nghiệp hàng hóa; hạn chế tình trạng bỏ hoang hoặc sử dụng đất nông nghiệp manh mún không hiệu quả; đồng thời có các quy định cụ thể về tập trung đất nông nghiệp, tích tụ đất nông nghiệp để tạo điều kiện thuận lợi cho người sử dụng đất nông nghiệp mở rộng quy mô sản xuất nông nghiệp.

Biến “dư địa” thành động lực phát triển

Dù chính sách đang dần hoàn thiện, song để chuyển hóa thành kết quả thực tế vẫn cần những điều kiện đồng bộ. Đồng chí Lê Văn Bình cho rằng, trước hết là cơ chế bảo đảm quyền lợi của người dân khi tham gia góp đất, liên kết sản xuất. Tiếp đó là vai trò quyết liệt của chính quyền địa phương trong tổ chức thực hiện. Quan trọng hơn là xây dựng được chuỗi liên kết sản xuất, tiêu thụ bền vững giữa nông dân và doanh nghiệp.

Khi từng thửa ruộng nhỏ lẻ được kết nối thành vùng sản xuất lớn, khi đất đai được vận hành như một nguồn lực kinh tế đúng nghĩa, hiệu quả sẽ được nâng lên rõ rệt. Khi đó, “dư địa” không còn là khái niệm tiềm năng mà trở thành động lực phát triển cụ thể, đóng góp thiết thực cho tăng trưởng nông nghiệp.

Theo GS, TS Đặng Kim Sơn, nguyên Viện trưởng Viện Chính sách và Chiến lược phát triển nông nghiệp nông thôn, Việt Nam có quỹ đất nông nghiệp bình quân đầu người vào loại ít nhất thế giới nhưng được người nông dân và doanh nhân khai thác một cách hiệu quả để đưa nước ta vào hàng xuất khẩu nông sản xếp thứ 15 trên thế giới và nhất, nhì trong khu vực. Tuy nhiên, trong mô hình tăng trưởng của nông nghiệp Việt Nam thời gian qua, yếu tố đất đai không thể hiện rõ như một biến số quan trọng. Trước bối cảnh này, trong công tác quy hoạch phân bố sử dụng đất 5 năm, các cơ quan điều phối Trung ương cần xác định rõ quỹ đất cần thiết phục vụ cho các trung tâm của các vùng sinh thái với quy mô liên tỉnh. Đặc biệt, khi chuyển đổi đất nông nghiệp sang các mục đích khác, cần hết sức bảo vệ quỹ đất quý báu này để bảo đảm an ninh lương thực lâu dài và sử dụng hiệu quả đầu tư xây dựng cơ bản, nhất là về thủy lợi do nhiều thế hệ bồi đắp nên...

Trong bối cảnh yêu cầu phát triển nông nghiệp hiện đại, bền vững ngày càng cấp thiết, việc khai thác hiệu quả nguồn lực đất đai không chỉ là nhiệm vụ kinh tế mà còn là yêu cầu chiến lược. Đó là con đường để nâng cao giá trị gia tăng, bảo đảm an ninh lương thực, đồng thời thích ứng với những thách thức mới về biến đổi khí hậu và hội nhập quốc tế.