Khám phá ẩm thực truyền thống của người Chăm

Nhắc đến những làng Chăm ở vùng đất phía nam Khánh Hòa, du khách thường nhớ đến nghề dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp, gốm Bàu Trúc hay những lễ hội truyền thống. Nhưng nếu dành thêm thời gian thưởng thức một bữa cơm bản địa, du khách sẽ có thêm những khám phá thú vị. Đằng sau chén mắm, tô canh hay món rau ghém dân dã là những hương vị riêng, gắn với nếp sống và phong tục được người Chăm gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Nét riêng trong từng hương vị

Trong dịp lễ hội Katê vừa qua, chúng tôi có dịp thưởng thức những món ăn truyền thống do chị Trương Thị Như Ý ở làng Mỹ Nghiệp (xã Ninh Phước) chuẩn bị. Mâm cơm có mắm nêm, rau vườn, canh bồi, mắm cá lòng tong đồng cùng những món chế biến từ dê, gà. Thoạt nhìn, không ít món khá quen thuộc với người miền Trung, nhưng qua cách chế biến, thưởng thức và lời giới thiệu của chị Ý, những nét riêng trong ẩm thực của người Chăm dần được hé lộ. 

Mâm cơm của người Chăm phong phú với những món ăn truyền thống, mang đậm hương vị và bản sắc văn hóa bản địa.

Điểm dễ nhận thấy là người Chăm chuộng các món nước, thường có vị chua thanh. Lá me non, trái me được dùng để tạo vị chua tự nhiên cho món canh, nước xáo. Thịt thường được luộc, phần nước giữ lại để nấu cùng rau và gia vị, vừa tận dụng nguyên liệu, vừa giữ vị ngọt tự nhiên. Theo quan niệm dân gian, nước xáo còn được xem là phần tinh túy của món ăn.

Ấn tượng nhất là món nước xáo dê nấu lá me, ăn kèm rau ghém. Rau được làm từ phần thân chuối non xắt nhỏ, trộn cùng lá lốt. Vị giòn của chuối, hương thơm của lá lốt hòa quyện với vị chua nhẹ của lá me và vị ngọt từ thịt dê, tạo nên sự kết hợp lạ miệng. Từ những nguyên liệu quen thuộc trong vườn nhà, người Chăm đã tạo nên món ăn mang dấu ấn riêng.

Các loại bánh truyền thống của người Chăm được bày biện trong dịp lễ hội Katê, mang đậm nét văn hóa ẩm thực dân tộc.

Nếu các món nước hấp dẫn bởi vị thanh thì mắm lại tạo nét đậm đà trong bữa cơm. Ngoài mắm nêm làm từ cá biển, người Chăm còn có mắm cá lòng tong, chế biến từ loại cá nhỏ sống ở ao hồ, đồng ruộng. Cá được ủ với muối, bột gạo rang hoặc bắp rang giã nhỏ; khi ăn pha thêm me, ớt, hành và gia vị. Theo nhà nghiên cứu văn hóa Chăm Inrasara, trước đây, Tuấn Tú và Hiếu Thiện là hai làng Chăm nổi tiếng với nghề làm mắm để bán.

Thưởng thức mắm không thể thiếu mâm rau vườn. Tùy mùa, người dân chọn các loại rau khác nhau, ăn cùng dưa leo, cà, khế... Mỗi loại mang một hương vị riêng, kết hợp với chén mắm đậm đà và cơm nóng tạo nên bữa ăn giản dị mà hấp dẫn. Cũng từ nguồn rau sẵn có, người Chăm chế biến món canh bồi, bằng cách nấu nhiều loại rau với bột gạo để tạo độ sánh. Điều thú vị là người Raglai cũng có món canh bồi từ rau rừng và bột gạo. Sự tương đồng này cho thấy những nét giao thoa trong cách sử dụng sản vật địa phương giữa các cộng đồng cư dân Nam Trung Bộ.

Gà luộc ăn cùng cháo chua, sự kết hợp mộc mạc mang nét riêng trong ẩm thực truyền thống của người Chăm.

Không chỉ gắn với bữa cơm thường ngày, ẩm thực của người Chăm còn mang những ý nghĩa đặc biệt trong đời sống tín ngưỡng. Thịt dê, thịt trâu thường được sử dụng trong những dịp quan trọng, tùy tính chất nghi lễ. Món dê cúng xuất hiện trong một số lễ tục như Katê, Rija Nagar; trong một số nghi lễ tế trâu, canh rau môn được dùng cùng thịt trâu luộc. Bên cạnh đó còn có các loại bánh truyền thống như Sakaya, bánh củ gừng, bánh tét, bánh ít. Những món ăn ấy không chỉ có hương vị riêng mà còn thể hiện lòng thành kính đối với thần linh, tổ tiên và gắn bó với nếp sinh hoạt cộng đồng.

Hẹn nhau về làng Chăm thưởng thức

Không cần chờ đến mùa lễ hội, du khách vẫn có thể khám phá những hương vị ấy qua các chương trình trải nghiệm văn hóa, ẩm thực tại làng Chăm. Ở Mỹ Nghiệp, các khu du lịch sinh thái Sen Sara Phat, Sen Caraih, Sen Mỹ Hưng tổ chức giới thiệu ẩm thực truyền thống. Giữa không gian đồng sen, du khách có thể tìm hiểu cách chế biến món ăn, đặt trước bữa cơm và nghe người địa phương kể những câu chuyện phía sau từng hương vị. Bên cạnh đó, các món gỏi gà ngó sen, cơm sen, ngó sen xào, chè sen cũng mang đến trải nghiệm thú vị từ sản vật địa phương; du khách có thể kết hợp thưởng thức ẩm thực với tham quan đồng sen, khám phá nghề dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp.

Canh bồi, món ăn dân dã mang hương vị đặc trưng trong ẩm thực người Chăm.

Muốn tìm hiểu thêm những món ăn ít gặp, Khánh Ly Farmstay ở thôn Tân Đức (xã Phước Hữu) là một điểm dừng chân đáng chú ý. Nơi đây thường xuyên tổ chức tour trải nghiệm đời sống, ẩm thực của người Chăm với những món như cơm trộn, dê luộc, canh dê nấu gạo rang, thịt trâu nấu lá xào dông, cá lòng tong kho tộ, thịt trâu khô nướng than. Điều thú vị là bữa ăn còn kết hợp giao lưu nghệ thuật, thưởng thức tiếng trống ghinăng, paranưng, kèn saranai cùng những điệu múa truyền thống. Những món ăn vốn gắn với đời sống, lễ tục được giới thiệu trong không gian văn hóa bản địa, giúp du khách hiểu thêm ý nghĩa phía sau từng hương vị.
Một lựa chọn khác là làng gốm Bàu Trúc (xã Ninh Phước), nơi hoạt động du lịch cộng đồng kết hợp trình diễn nghề, giao lưu văn nghệ và giới thiệu ẩm thực. Sau khi tìm hiểu kỹ thuật làm gốm thủ công, du khách có thể tiếp tục khám phá các món ăn truyền thống qua chương trình được đặt trước. Những trải nghiệm ấy mở ra hành trình tìm hiểu văn hóa Chăm không chỉ bằng mắt nhìn mà còn qua hương vị, âm thanh và câu chuyện của người địa phương.

Các loại rau vườn theo mùa ăn kèm mắm, tạo nên hương vị dân dã đặc trưng trong bữa cơm của người Chăm.

Nếu đã quen với hình ảnh những ngôi tháp cổ, khung dệt hay sản phẩm gốm Chăm, trong lần trở lại này, du khách hãy dành thời gian thưởng thức thêm một bữa ăn bản địa để khám phá thêm nét văn hóa của vùng đất. Biết đâu, chính chén mắm đậm đà, tô nước xáo chua thanh hay món rau ghém giòn thơm sẽ trở thành hương vị khiến du khách nhớ mãi.