Khám phá hang động nơi người tiền sử cư trú hơn 12 nghìn năm ở Tràng An

Hang Bói là di chỉ khảo cổ nằm trong vùng lõi Quần thể danh thắng Tràng An.

Theo dấu người xưa giữa lòng núi đá

Từ cửa rừng Thung Ui, men theo con đường nhỏ xuyên qua những tán cây xanh mát, du khách bắt đầu hành trình khám phá Hang Bói. Quãng đường dài khoảng 1 km, với chừng 200 bậc đá dẫn lên lưng chừng núi, ở độ cao khoảng 100 m, đủ để người đi cảm nhận sự chuyển mình của cảnh sắc.

Đồng hành cùng chúng tôi, chị Nguyễn Hoa Mận, hướng dẫn viên Khu du lịch văn hóa Thung Ui say sưa giới thiệu về Hang Bói. Theo chị Mận, sức hấp dẫn của Hang Bói không chỉ nằm ở cảnh quan thiên nhiên kỳ thú mà còn ở những câu chuyện lịch sử, truyền thuyết dân gian và dấu tích khảo cổ được lưu giữ qua hàng nghìn năm.

Trước cửa Hang Bói còn lớp nhuyễn thể được các nhà khảo cổ trong nước và quốc tế khai quật.

Tên gọi Hang Bói cũng mang nhiều dấu tích lịch sử, văn hóa độc đáo được người dân địa phương lưu truyền đến ngày nay. Tương truyền, trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông lần thứ hai, năm 1285, vua Trần Nhân Tông cùng quân sĩ từng di chuyển từ Hành cung Vũ Lâm (nay thuộc phường Nam Hoa Lư) qua vùng núi này.

Khi phát hiện một hang động có mái đá rộng, thuận tiện nghỉ chân, vua đã gieo quẻ bói để định hướng hành quân. Tương truyền, quẻ bói báo hiệu thắng lợi và về sau để ghi nhớ câu chuyện ấy, người dân gọi nơi đây là Hang Bói hay còn gọi là Thung Bói. Dẫu là câu chuyện được lưu truyền trong dân gian, truyền thuyết vẫn góp thêm sắc màu văn hóa, khiến hành trình khám phá hang động trở nên thú vị.

Hang Bói được phát hiện dấu tích cư trú của người tiền sử từ năm 2002. Đến năm 2007, các nhà khoa học Việt Nam và Đại học Cambridge (Vương quốc Anh) đã tiến hành nghiên cứu, khai quật di chỉ. Những phát hiện về công cụ đá, vỏ nhuyễn thể và các dấu tích sinh hoạt cho thấy sự hiện diện của con người tại đây từ thời đại Đá mới có niên đại C14 từ hơn 12.000 năm trước.

Nổi bật ở khu vực cửa hang là những lớp vỏ nhuyễn thể tích tụ qua thời gian, dấu tích gắn liền với đời sống sinh hoạt của cư dân tiền sử. Theo các tài liệu nghiên cứu, những vỏ ốc này có niên đại hàng chục nghìn năm, hé mở cách con người cổ đại tìm kiếm thức ăn, thích nghi và tồn tại giữa môi trường núi đá vôi.

Vỏ ốc núi - dấu tích của người tiền sử từng sinh hoạt tại đây.

Không chỉ mang giá trị khảo cổ, Hang Bói còn hấp dẫn bởi vẻ đẹp nguyên sơ của hệ thống nhũ đá trong lòng hang. Hang có độ sâu khoảng 70m, rộng khoảng 30-50m. Càng đi sâu, du khách càng cảm nhận rõ vẻ huyền bí của những khối thạch nhũ, măng đá được hình thành qua quá trình kiến tạo lâu dài của tự nhiên. Những hình thù gợi liên tưởng đến ngai vàng, đóa sen, hình rồng hay tượng Phật nhập Niết bàn khiến người xem không khỏi thích thú.

Chia sẻ về công việc của mình, chị Nguyễn Hoa Mận bày tỏ: “Mỗi dấu tích khảo cổ, mỗi khối thạch nhũ hay câu chuyện dân gian gắn với Hang Bói đều mang những điều thú vị để khám phá. Để có thể truyền tải những giá trị đặc biệt của di chỉ khảo cổ này, tôi tìm đọc tài liệu, các kết quả khảo cổ để truyền tải những thông tin chính xác, sinh động, giúp du khách cảm nhận sâu sắc hơn giá trị của di sản”.

Hệ thống nhũ đá còn nguyên sơ trong Hang Bói.

Mở thêm cánh cửa khám phá di sản

Không dừng lại ở Hang Bói, Khu du lịch văn hóa Thung Ui còn có tiềm năng kết nối với nhiều di tích hang động khảo cổ trong vùng, đáng chú ý là hệ thống Hang Thung Bình, nơi ghi dấu những phát hiện quan trọng về sự hiện diện của người tiền sử tại Tràng An.

Cụ thể, tại hang Thung Bình, Dự án khảo cổ SUNDASIA hợp tác với các nhà khoa học từ Đại học Cambridge và Queen’s Belfast (Anh) đã tìm thấy di cốt người tiền sử có niên đại gần 13.000 năm - mang mẫu ADN cổ xưa nhất từng được ghi nhận tại Việt Nam. Đây cũng là nơi hơn một nghìn năm trước vua Đinh Tiên Hoàng từng lập Đàn Kính Thiên tế cáo trời đất, mở nền độc lập.

Các nhà khảo cổ quốc tế khai quật tại Hang Thung Bình.

Những phát hiện ấy cho thấy hệ thống hang động Tràng An không chỉ là tuyệt tác địa chất, địa mạo mà còn là kho tư liệu đặc biệt về lịch sử cư trú, quá trình phát triển và khả năng thích nghi của con người qua hàng chục nghìn năm.

Ông Phùng Thế Quỳnh, Giám đốc vận hành Khu du lịch văn hóa Thung Ui cho biết: “Việc đưa Hang Bói vào khai thác nhằm đa dạng hóa sản phẩm du lịch, mang đến những trải nghiệm mới, đồng thời giới thiệu sâu hơn các giá trị đặc sắc về thiên nhiên, lịch sử, văn hóa và khảo cổ học của vùng đất Tràng An. Trong quá trình chuẩn bị, chúng tôi luôn đặt yêu cầu bảo tồn di tích lên hàng đầu, đặc biệt chú trọng giữ nguyên hiện trạng tự nhiên của hang động, không xâm phạm các dấu tích khảo cổ cũng như hệ thống thạch nhũ”.

Theo ông Quỳnh, đến thời điểm này, đơn vị đã chuẩn bị các điều kiện cần thiết về hạ tầng phục vụ và an toàn cho du khách. Trước mắt, Hang Bói dự kiến được đưa vào khai thác, sau đó tiếp tục nghiên cứu mở rộng hành trình đến một số hang động khác, trong đó có Hang Thung Bình nhằm tạo thêm những sản phẩm trải nghiệm có chiều sâu, gắn hoạt động tham quan với tìm hiểu và bảo tồn di sản.

Hành trình khám phá Hang Bói càng trở nên hấp dẫn khi được kết nối với không gian văn hóa Mường tại Thung Ui. Giữa thung lũng xanh mát, những nếp nhà sàn, nhà cộng đồng mang dáng dấp kiến trúc truyền thống tạo nên một không gian gần gũi, đậm đà bản sắc.

Du khách đến đây không chỉ thưởng ngoạn cảnh quan mà còn có cơ hội hòa mình vào những hoạt động văn hóa dân gian như nhảy sạp, ném còn, đánh mảng, thưởng thức ẩm thực và tìm hiểu phong tục, tập quán của đồng bào Mường.

Nhũ đá lung linh tại Hang Bói.

Đánh giá về ý nghĩa của việc phát triển các tuyến du lịch khám phá hang động khảo cổ, đồng chí Nguyễn Cao Tấn, Phó Giám đốc Sở Du lịch nhấn mạnh: “Ninh Bình có lợi thế rất lớn về hệ thống hang động tự nhiên, trong đó nhiều hang động không chỉ mang giá trị nổi bật về cảnh quan, địa chất, địa mạo mà còn lưu giữ những dấu tích quý giá của người tiền sử. Việc nghiên cứu đưa các hang động khảo cổ như Hang Bói, hang Thung Bình vào phục vụ khách tham quan sẽ góp phần làm phong phú thêm sản phẩm du lịch, đồng thời tạo điều kiện để những giá trị của di sản được giới thiệu rộng rãi hơn đến công chúng”.

Du khách giao lưu nhảy sạp cùng đồng bào dân tộc Mường tại Khu du lịch văn hóa Thung Ui.

Theo đồng chí Nguyễn Cao Tấn, đây là loại hình du lịch có tính đặc thù, đòi hỏi phải bảo đảm hài hòa giữa khai thác và bảo tồn. Sở Du lịch đã yêu cầu đơn vị tổ chức khai thác tuân thủ nghiêm các quy định về bảo vệ di tích, giữ gìn cảnh quan, môi trường và bảo đảm an toàn cho du khách, để những giá trị quý báu của di sản được gìn giữ lâu dài.

Trong định hướng phát triển các sản phẩm du lịch văn hóa, sinh thái và trải nghiệm có chiều sâu của Ninh Bình, Hang Bói được kỳ vọng sẽ góp thêm một điểm nhấn riêng biệt, mở rộng không gian khám phá và gia tăng sức hấp dẫn cho vùng đất di sản.