Khám phá 'núi kho báu' Gandzasar – báu vật nghìn năm của người Armenia
Ẩn mình giữa những ngọn đồi xanh của vùng Artsakh, tu viện Gandzasar lưu giữ một kiệt tác kiến trúc đá và dấu ấn lịch sử Armenia thời trung cổ.
Nằm gần làng Vank, Gandzasar là một trong những quần thể tu viện nổi tiếng của kiến trúc Armenia thế kỷ XIII. Tên gọi Gandzasar thường được diễn giải là “núi kho báu”, gắn với truyền thuyết về những mỏ bạc từng tồn tại trong khu vực. Tu viện đã được nhắc đến trong các tư liệu từ thế kỷ X, nhưng công trình nổi bật nhất hiện nay được xây dựng muộn hơn, dưới sự bảo trợ của hoàng thân Hasan-Jalal Dawla, người đứng đầu công quốc Khachen.
Trái tim của quần thể là nhà thờ Thánh John the Baptist, được xây dựng từ năm 1216 đến 1238 và thánh hiến năm 1240. Công trình gây ấn tượng với mái vòm hình chóp nhiều múi, đặt trên một trống vòm đa giác cao vút. Những đường nét cân đối, các hốc tường và hàng cột trang trí tạo nên vẻ thanh thoát, đồng thời thể hiện kỹ thuật xây dựng đá tinh xảo của các nghệ nhân Armenia thời trung cổ.
Điều khiến Gandzasar đặc biệt không chỉ nằm ở hình dáng kiến trúc mà còn ở hệ thống phù điêu phong phú. Trên các bức tường và trống vòm xuất hiện hình ảnh nhân vật trong Kinh Thánh, động vật, hoa lá và những họa tiết hình học đan xen. Một chi tiết đáng chú ý là hình hai nhân vật thuộc dòng họ Hasan-Jalal cầm mô hình nhà thờ như một lễ vật dâng hiến. Những tác phẩm chạm khắc này vừa mang ý nghĩa tôn giáo, vừa ghi lại dấu ấn của gia tộc bảo trợ công trình.
Tu viện Gandzasar với mái vòm đặc trưng của kiến trúc Armenia thời trung cổ. Ảnh: reconsideringrussia.org
Phía trước nhà thờ là công trình zhamatun – không gian tiền sảnh thường gắn với chức năng mai táng trong các tu viện Armenia. Được hoàn thành vào khoảng năm 1261, công trình nổi bật với hệ thống vòm giao nhau và trần trang trí dạng nhũ đá tinh vi. Về sau, Gandzasar trở thành trung tâm tôn giáo quan trọng, gắn với Tòa Thượng phụ Aghvank của Giáo hội Tông truyền Armenia trong nhiều thế kỷ.
Ngày nay, Gandzasar không chỉ là di sản kiến trúc mà còn mang ý nghĩa sâu sắc đối với ký ức văn hóa Armenia. Tuy nhiên, biến động chính trị và xung đột tại Nagorno-Karabakh khiến việc tiếp cận, nghiên cứu và bảo tồn di tích trở thành vấn đề đáng quan tâm. Vẻ đẹp của những khối đá cổ vì thế cũng gợi nhắc về trách nhiệm gìn giữ di sản giữa những biến động của lịch sử.
Giống cừu kỳ lạ với bốn sừng cong đối xứng và gần như không có đuôi.
