Khép lại ba thập kỷ giảm phát, kinh tế Nhật Bản bước vào cuộc chơi mới bất chấp điều này

Sau nhiều thập kỷ vật lộn với giảm phát và tăng trưởng trì trệ, kinh tế Nhật Bản đang cho thấy những bước chuyển đáng chú ý. Lạm phát trở lại, tiền lương cải thiện, thị trường chứng khoán khởi sắc và dòng khách quốc tế tăng mạnh đang tạo nên diện mạo khác cho nền kinh tế lớn thứ tư thế giới.

Sự thay đổi này được giới kinh tế đánh giá là một bước chuyển mang tính cấu trúc, khi Nhật Bản dần rời xa nền kinh tế thiếu cầu để bước sang trạng thái thiếu cung.

Tuy nhiên, quá trình trở lại “trạng thái bình thường” cũng đặt xứ sở hoa anh đào trước những thách thức mới, từ chi phí sinh hoạt, lãi suất tăng đến sức ép buộc doanh nghiệp thay đổi cách sử dụng vốn.

Nhật Bản thoát khỏi 'những thập kỷ mất mát'

Trước hết, niềm tin mới đang thể hiện rõ trong chính sách kinh tế. Tháng 7/2026, Chính phủ Nhật Bản thông qua kế hoạch chi tiêu trị giá khoảng 2.300 tỷ USD, dựa trên kỳ vọng lạm phát có thể góp phần tăng nguồn thu ngân sách và thúc đẩy đầu tư. Tokyo cho rằng, nền kinh tế đã bước vào giai đoạn “phi giảm phát”, dù quá trình chuyển sang mô hình tăng trưởng bền vững vẫn còn ở phía trước.

Trong khi đó, Ngân hàng Nhật Bản (BoJ) đang từng bước bãi bỏ chính sách tiền tệ đặc biệt kéo dài nhiều năm. Sau thời gian duy trì lãi suất âm, BoJ đã nâng lãi suất chuẩn lên 1%, mức cao nhất kể từ năm 1995, trong khi lợi suất trái phiếu Chính phủ Nhật Bản kỳ hạn 10 năm tăng lên mức cao nhất trong ba thập kỷ. Những diễn biến này cho thấy, một thị trường từng quen với tiền rẻ đang phải thích nghi với chi phí vốn mới.

Ở một phương diện khác, sự thay đổi cũng lan sang khu vực doanh nghiệp. Thị trường chứng khoán tăng mạnh, giúp giá trị vốn hóa thị trường tăng đáng kể, trong khi ngày càng nhiều người Nhật quan tâm đến đầu tư và quản lý tài sản. Các doanh nghiệp cũng bắt đầu đẩy mạnh những thương vụ M&A từng bị trì hoãn trong nhiều năm, với tổng giá trị các thương vụ liên quan Nhật Bản đạt mức kỷ lục 385,9 tỷ USD trong năm 2025.

Đáng chú ý, một số tập đoàn lớn đang tính đến việc hợp nhất những lĩnh vực từng là địa hạt cạnh tranh quyết liệt, trong đó có hóa chất và chất bán dẫn. Theo giới ngân hàng, lãi suất tăng đang tạo thêm sức ép buộc doanh nghiệp phải tính toán lại hiệu quả sử dụng vốn, qua đó thúc đẩy đầu tư, tái cơ cấu và hợp nhất ngành. Đây có thể là dấu hiệu cho thấy tư duy kinh doanh tại Nhật Bản đang thay đổi sau một thời gian dài được định hình bởi giảm phát và nguồn vốn giá rẻ.

Một phép thử lãi suất mới

Tuy nhiên, bước chuyển sang môi trường lạm phát và lãi suất dương đang tạo ra sức ép đáng kể đối với những doanh nghiệp vốn quen với chi phí vốn thấp. Vụ phá sản của Zentoshin, công ty xử lý thanh toán có khoảng 200.000 khách hàng, cho thấy những điểm yếu từng được che lấp trong thời kỳ tiền rẻ có thể nhanh chóng bộc lộ khi điều kiện tài chính thay đổi.

Sự sụp đổ của doanh nghiệp này đặc biệt gây lo ngại khi hơn 60 ngân hàng và tổ chức tín dụng địa phương có liên quan đến các khoản cho vay. Chính phủ Nhật Bản đã lập hàng trăm trung tâm tư vấn khẩn cấp, trong khi các cơ quan chức năng thúc đẩy biện pháp hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ nhằm hạn chế nguy cơ tác động lan rộng.

Áp lực cũng đang dồn lên các hộ gia đình khi giá cả tăng nhanh hơn khả năng cải thiện thu nhập thực tế. Tỷ trọng thu nhập dành cho thực phẩm đã lên mức cao nhất trong 25 năm, trong khi đồng Yen suy yếu khiến hàng hóa nhập khẩu trở nên đắt đỏ hơn, tạo thêm gánh nặng cho những gia đình trẻ đang phải trả các khoản vay mua nhà.

Trong khi đó, lãi suất tăng đang buộc nhiều doanh nghiệp phải đối mặt với những khoản chi phí vốn mà một thế hệ lãnh đạo chưa từng trải qua.

Theo các chuyên gia, nếu xu hướng này tiếp diễn, những doanh nghiệp có sức khỏe tài chính yếu có thể tiếp tục bị sàng lọc, qua đó phơi bày rõ hơn những hệ quả còn tồn đọng sau nhiều năm Nhật Bản sống trong môi trường giảm phát và lãi suất gần bằng 0.

Cơ hội phục hồi giữa những bất trắc

Dẫu vậy, những sức ép hiện nay cũng có thể trở thành động lực để kinh tế Nhật Bản thay đổi sâu hơn. Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản đã kêu gọi các doanh nghiệp từ bỏ xu hướng tích trữ tiền mặt kéo dài nhiều năm, chuyển nguồn lực sang đầu tư cho công nghệ, năng suất và những lĩnh vực có khả năng tạo tăng trưởng.

Theo các chuyên gia, dấu hiệu đáng chú ý là doanh nghiệp Nhật Bản ngày càng sẵn sàng điều chỉnh giá bán để bù đắp chi phí, thay vì cố giữ giá trong môi trường giảm phát như trước đây. Khi kỳ vọng giá cả tăng trở thành một phần của đời sống kinh tế, doanh nghiệp có thêm dư địa cải thiện lợi nhuận, tăng lương và thúc đẩy đầu tư.

Tuy nhiên, giới phân tích cho rằng, vẫn còn quá sớm để khẳng định đất nước Mặt trời mọc đã hoàn toàn bước sang một chu kỳ tăng trưởng mới. Nhiều doanh nghiệp hiện vẫn chưa mạnh tay sử dụng lượng tiền mặt tích lũy, trong khi người dân phải thích nghi với giá cả tăng và một thị trường tài chính vận hành theo những quy luật khác hẳn thời kỳ lãi suất bằng 0.

Sau nhiều thập kỷ giảm phát, Nhật Bản đang đứng trước cơ hội định hình một trạng thái “bình thường” mới, nơi lạm phát vừa phải, lãi suất dương và đầu tư có thể trở thành động lực tăng trưởng.

Dẫu vậy, thành công của quá trình chuyển đổi sẽ phụ thuộc vào khả năng doanh nghiệp nâng cao năng suất, người lao động cải thiện thu nhập thực tế và Chính phủ duy trì được cân bằng giữa kích thích tăng trưởng với ổn định kinh tế.