Khi AI 'nén' bậc thang nghề lập trình: Chọn học gì để không bị thay thế?

Bức tranh điểm chuẩn đại học 2026 gần như không còn chỗ cho bất ngờ ở nhóm dẫn đầu. Tại Đại học Bách khoa Hà Nội, chương trình tiên tiến Khoa học Dữ liệu và Trí tuệ Nhân tạo tiếp tục giữ ngôi đầu toàn trường với 29,54 điểm, mức cao nhất trong lịch sử tuyển sinh của trường. Bám sát là Khoa học Máy tính (29,27) và An toàn Không gian số (29,01). Ở phía Nam, Trường Đại học Công nghệ Thông tin (ĐHQG TP.HCM) thậm chí lần đầu tiên trong lịch sử ghi nhận một ngành chạm mốc tuyệt đối: ngành Trí tuệ Nhân tạo lấy 100/100, tương đương 30/30 điểm khi quy đổi.

Sức nóng này không chỉ đến từ tâm lý đám đông. Từ năm 2026, Nghị định 179/2026/NĐ-CP về học bổng cho người học các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược có hiệu lực từ ngày 15/7/2026, với hơn 30.000 sinh viên trúng tuyển năm 2026 dự kiến nhận học bổng 37-55 triệu đồng mỗi năm. Đặt trong định hướng của Nghị quyết 57 về đột phá khoa học, công nghệ và chuyển đổi số, đây là lực đẩy chính sách trực tiếp cho nhóm ngành máy tính, AI và dữ liệu.

Nghịch lý bên trong cơn sốt

Đằng sau những con số điểm chuẩn ấn tượng là một chuyển động ít được nhắc tới trên bàn tư vấn tuyển sinh: chính làn sóng AI đang tạo ra nhu cầu nhân lực công nghệ khổng lồ cũng đang tái định hình, và thu hẹp, cánh cửa dành cho lao động ở tầng cơ bản.

Dữ liệu thị trường 2026 cho thấy một bức tranh hai mặt. Theo báo cáo xu hướng tuyển dụng 2025-2026 của TopCV, kỹ sư AI (12,2%) là một trong những vị trí khó tuyển nhất ngành, trong khi phần lớn doanh nghiệp cho biết thiếu hụt nhân sự kỹ năng cao. Nhưng ở chiều ngược lại, cửa vào cho người mới lại hẹp đi trông thấy: báo cáo của Ravio công bố tháng 2 ghi nhận tuyển dụng nhân sự công nghệ cấp đầu vào giảm mạnh 73,4% so với 2024; nghiên cứu của Stanford Digital Economy Lab chỉ ra việc làm cho lập trình viên 22-25 tuổi giảm gần 20% so với đỉnh 2022.

AI đang đẩy tiêu chuẩn tuyển dụng lên cao hơn.

"Thị trường thiếu người giỏi AI nhưng thừa người biết code cơ bản", ông Nguyễn Đức Hoài, đồng sáng lập kiêm CEO một công ty phần mềm hỗ trợ lập trình, nhận định. Theo ông, AI không xoá bỏ nghề lập trình, mà đẩy thanh tiêu chuẩn tuyển dụng lên cao hơn: những việc trước đây một junior mất hàng giờ như viết code mẫu, sửa lỗi, viết tài liệu, tạo bài kiểm thử, nay AI làm trong vài phút. Trọng tâm tuyển dụng, vì thế, đang dịch chuyển từ "làm" sang "kiểm soát và tối ưu".

Hệ quả với người học rất cụ thể. Một chương trình chỉ dạy cú pháp và công cụ của hôm nay có nguy cơ đào tạo ra đúng nhóm lao động mà thị trường đang thu hẹp. Ngược lại, thứ doanh nghiệp trả giá cao là năng lực mà AI chưa thay thế được: tư duy sản phẩm, khả năng thiết kế quy trình làm việc hiệu quả với AI, và kiểm soát chất lượng đầu ra của AI.

Đặt cạnh nhau, hai dữ kiện, điểm chuẩn công nghệ lập đỉnh và cửa vào tầng cơ bản đang hẹp lại, dẫn tới một kết luận đáng suy nghĩ cho phụ huynh: đỗ được vào một ngành công nghệ điểm cao mới chỉ là tấm vé vào cửa, chưa phải bảo chứng cho một sự nghiệp bền vững.

Câu hỏi quyết định không còn là "ngành nào điểm cao nhất", mà là: chương trình nào đào tạo con thành người điều phối được công nghệ, thay vì trở thành nhóm lao động mà AI đang dần thay thế? Đây là lúc chuẩn đào tạo, chứ không phải tên ngành, trở thành biến số phân định.

Học công nghệ chuẩn Anh Quốc, ngay tại Việt Nam

"Đây cũng là nhóm ngành mà Trường Đại học Anh Quốc Việt Nam (BUV) đang đào tạo, thông qua Khoa Khoa học Máy tính & Công nghệ, với cách tiếp cận hướng thẳng vào những năng lực thị trường đang khan hiếm."

Khác biệt đầu tiên nằm ở tấm bằng. Chương trình Cử nhân Khoa học Dữ liệu và Trí tuệ Nhân tạo tại BUV do Đại học Stirling (Anh Quốc) cấp bằng; chương trình Cử nhân Khoa học Máy tính do Đại học Staffordshire (Anh Quốc) cấp bằng, bên cạnh các lựa chọn như Kỹ thuật Phần mềm hay Khoa học Máy tính (Đổi mới Sáng tạo Game). Sinh viên học tại Việt Nam nhưng nhận bằng cử nhân Anh Quốc được công nhận toàn cầu, tiết kiệm đáng kể so với du học trực tiếp.

BUV cung cấp nhiều chương trình công nghệ chuẩn Anh Quốc.

Khác biệt thứ hai, và là điểm mấu chốt trong bối cảnh AI, là chương trình được thiết kế quanh chính những năng lực khó tự động hoá. Thay vì dừng ở lập trình cơ bản, lộ trình đi thẳng vào Học máy (Machine Learning), Xử lý Ngôn ngữ Tự nhiên và Thị giác Máy tính, Hệ thống Dữ liệu Phân tán, An ninh mạng, Điện toán đám mây và Kiến trúc đám mây, đúng nhóm kỹ năng cấp cao mà doanh nghiệp đang "khát". Đáng chú ý, chương trình Khoa học Dữ liệu và Trí tuệ Nhân tạo dành hẳn dung lượng cho đạo đức AI, gồm quyền riêng tư, bảo mật và ra quyết định tự động. Đây chính là loại năng lực phán đoán của con người đặt bên trên công nghệ, thứ giúp một kỹ sư "kiểm soát và tối ưu" AI thay vì bị AI thay thế.

Sinh viên BUV trong tiết học công nghệ.

Khác biệt thứ ba là môi trường chuẩn quốc tế. Toàn bộ chương trình giảng dạy bằng tiếng Anh, trong hệ sinh thái đạt chứng nhận QS 5 sao và công nhận bởi QAA - Cơ quan Đảm bảo Chất lượng Giáo dục Đại học của Anh Quốc. Với mạng lưới hơn 500 đối tác doanh nghiệp trong và ngoài nước, sinh viên có cơ hội thực tập từ sớm, rút ngắn khoảng cách giữa giảng đường và môi trường làm việc thực tế, đúng thứ mà một thị trường tuyển dụng ngày càng "kén chọn" đang đòi hỏi ở ứng viên.

Nền tảng cho người điều phối, không phải người bị thay thế

Thế mạnh dễ bị bỏ qua nhất của một chương trình chuẩn Anh Quốc lại là thứ có giá trị dài hạn nhất: nền tảng tư duy có thể chuyển đổi. Nền giáo dục Anh Quốc chú trọng tư duy phản biện, năng lực tự học và giải quyết vấn đề, thay vì học thuộc để thi. Một tấm bằng công nghệ tại BUV, vì thế, không chỉ tạo ra một người viết code, mà rèn tư duy tính toán, năng lực đọc hiểu dữ liệu và kỹ năng thiết kế, quản trị hệ thống. Đây đều là những năng lực không "hết hạn" theo một ngôn ngữ lập trình hay một công cụ cụ thể, và cũng chính là ranh giới giữa người điều phối AI với người bị AI thay thế.

Ý nghĩa thực tế rất rõ. Nếu sau tốt nghiệp sinh viên muốn rẽ sang tài chính số, y tế số, khởi nghiệp hay quản trị, các em không bắt đầu lại từ vạch xuất phát: tư duy dữ liệu và khả năng làm chủ công nghệ là lợi thế cạnh tranh trong gần như mọi lĩnh vực của nền kinh tế số. Việc chương trình cho phép chuyển tiếp tín chỉ tới mạng lưới đại học đối tác ở nhiều quốc gia cũng mở thêm cửa để sinh viên điều chỉnh hướng đi mà không đánh đổi bằng thời gian đã học.

"Chúng tôi cam kết đào tạo những cử nhân hội tụ đủ Kiến thức, Kỹ năng và Thái độ, luôn sẵn sàng cho thị trường lao động chuyên nghiệp", Giáo sư Rick Bennett, Phó Hiệu trưởng kiêm Phó Chủ tịch BUV, cho biết.

Trong một mùa tuyển sinh mà điểm chuẩn công nghệ chạm trần, có lẽ câu hỏi xứng đáng nhất với phụ huynh không phải "con đỗ được ngành nào", mà là "con sẽ đứng ở đâu khi AI viết lại luật chơi của chính ngành đó".

Tìm hiểu thêm về BUV: www.buv.edu.vn