Khi AI viết tiểu sử cho bạn bằng lời khen

Khả năng rác AI trở thành "chân dung thật" của con người không phải là bằng 0. Tranh minh họa: AI

Bà Lucy Boyle, người chuyển từ diễn xuất sang viết lách, kể trên tạp chí The Cut rằng bà thường tra tên mình trên Google để tìm những bức ảnh cũ chụp cùng cha - cố diễn viên Peter Boyle. Thế rồi trong một lần gần đây, bà tìm thấy một bài viết ca ngợi "di sản tài năng, trí tuệ và thành công lặng lẽ" của chính mình, một “bài viết rác" đúng nghĩa của AI.

Lời khen là tấm khiên hoàn hảo

"Rác AI" (AI slop) là tên gọi những nội dung kém chất lượng do AI sản xuất hàng loạt, theo định nghĩa của Viện Nghiên cứu báo chí Reuters (Đại học Oxford). Bà Boyle nhận ra thứ rác này có công thức riêng. Giọng văn luôn tụng ca, và sự nịnh bợ không ngớt ấy khiến nhân vật khó lòng đệ đơn khởi kiện tội phỉ báng. Các cỗ máy cũng ưu ái những người ít tiếng tăm, vì khi không có tờ báo nào đưa tin thì lấy gì để kiểm chứng.

Bà Boyle còn tìm thấy các bài ca ngợi cô "Charity Nye", được giới thiệu là con gái ông Bill Nye, người nổi tiếng với biệt danh "Anh chàng khoa học". Nhưng theo trang tin STAT, ông Nye từng nói không sinh con vì lo truyền cho con bệnh mất điều hòa vận động, căn bệnh thần kinh di truyền nhiều đời trong gia đình ông.

Đáng lo hơn khi hiện tượng “khen cho chết” này không dừng ở các trang mạng vô danh. Nhà báo công nghệ Kashmir Hill của tờ New York Times phát hiện trên Amazon một cuốn tiểu sử dày 90 trang về chính mình mà bà không hề hay biết. Theo đó, "tác giả" John Crane Miller đã xuất bản 10 cuốn tiểu sử như thế chỉ trong một tuần!

Trớ trêu thay, không phải ai cũng chán ghét những lời khen rác đó. Theo bà Hill, ông Dan Rather, người dẫn bản tin kỳ cựu, cũng bị viết tiểu sử theo cách tương tự nhưng đã đọc và thấy thích. Bài đăng của ông trên facebook nhận hơn 20.000 lượt “like”. Khi chính nạn nhân còn vỗ tay tán thưởng thì sự bịa đặt rác rưởi kia của AI có lý do gì để không tiếp tục lan tràn?

Chưa hết, lời khen dù sai sự thật vẫn giúp nhiều người bán được sách. Theo một nghiên cứu được tờ New York Times dẫn lại, số sách điện tử phát hành mỗi tháng đã tăng gấp ba kể từ khi ChatGPT ra đời, từ khoảng 100.000 cuốn năm 2022 lên hơn 300.000 cuốn cuối năm 2025. Ông Bill Johns, 70 tuổi, một chuyên gia tư vấn an ninh mạng đã nghỉ hưu, hiện có 445 cuốn sách viết bằng AI đang bán trên Amazon, mỗi cuốn lãi chừng 7 USD. Ông gọi đó là "tiền đi bar". Chi phí sản xuất gần như bằng 0, nhưng cái giá thật sự phải trả trong câu chuyện này lại do những người bị viết gánh chịu.

Khi dối trá trở thành dữ liệu

Nội dung dối trá sẽ không dừng lại ở một vài bài báo nhảm. Ông Luke Arrigoni, CEO công ty khởi nghiệp Loti AI chuyên rà soát và gỡ bỏ nội dung giả mạo về người thật, cảnh báo toàn bộ dữ liệu này sẽ bị các mô hình ngôn ngữ lớn khác thu nạp. Theo ông, khả năng rác AI trở thành "chân dung thật" của con người không phải là bằng 0.

Giáo sư Sandra Wachter, chuyên ngành công nghệ và quản lý tại Viện Internet Oxford, gọi hiện tượng này là "lời nói cẩu thả", khi những sai sót tinh vi được trình bày bằng giọng tự tin như thể sự thật. Bình luận với Viện Nghiên cứu báo chí Reuters, bà ví vòng lặp AI học lại chính những gì AI viết ra như "con rắn tự cắn đuôi mình”.

Tiến sĩ Nicolas Kayser-Bril, nhà báo điều tra người Pháp, kể trên trang AlgorithmWatch rằng trang ArchZine, thuộc một công ty nhỏ ở Bulgaria, đã mạo danh ông để ký dưới các bài viết do máy tạo ra. Thế nên giờ đây, nếu ai đó hỏi thông tin về ông trên ChatGPT, người ta sẽ được biết ông làm việc cho một trang trại nội dung ở Bulgaria.

Mệt mỏi hơn nữa khi nạn nhân muốn gỡ bỏ những thông tin sai lệch do AI tạo ra về mình như vậy cũng không hề đơn giản. Google đã từ chối và yêu cầu ông Nicolas Kayser-Bril phải chứng minh mình không làm việc cho ArchZine, tức chứng minh một điều không có.

Ông David Caswell, nhà sáng lập một công ty ứng dụng AI tạo sinh vào báo chí, lạc quan hơn khi bảo rằng rác AI rồi sẽ bị lọc bỏ như thư rác. Có thể ông đúng. Nhưng điểm khác biệt lớn nhất, trọng yếu nhất là thư rác không mạo danh ai.

Để giải quyết vấn đề này, Hiệp hội Tác giả (Authors Guild) đã vận động Amazon gắn nhãn sách do AI viết từ năm 2023. Giáo sư Wachter đề xuất khung pháp lý buộc các nhà phát triển thiết kế mô hình biết nói thật.

Tiểu sử ra đời cùng ngày người mất

Theo điều tra của nhà báo Elizabeth A. Harris (New York
Times), được GPTZero, công cụ phát hiện văn bản AI, dẫn lại, có
ít nhất sáu cuốn tiểu sử về cựu Tổng biên tập New York Times
Joseph Lelyveld đã xuất hiện trên Amazon ngay sau khi ông
qua đời, vài cuốn lên kệ ngay trong ngày, có cuốn bịa rằng
ông nghiện thuốc lá. GPTZero đánh giá một cuốn có 97% khả
năng do AI viết. "Họ muốn kiếm tiền trên nỗi đau của bạn", ông
Michael Lelyveld, anh em trai của cố tổng biên tập nói.