Khi bài học làm người bị bỏ quên

TS. Trần Văn Tuấn

Khi học trò đánh thầy cô: đừng để bài học làm người bị bỏ quên

Học chữ để mở mang trí tuệ, học làm người để biết sống tử tế. Một nền giáo dục không thể chỉ lo cho học sinh giỏi kiến thức mà quên dạy các em lòng kính trọng, sự biết ơn và giới hạn của hành vi.

Vụ việc một học sinh Trường THPT Mạc Đĩnh Chi ở Hà Nội đánh cô giáo của mình ngay trên bục giảng khiến dư luận không khỏi bàng hoàng, phẫn nộ. Đáng buồn hơn, bên cạnh những tiếng nói lên án hành vi bạo lực học đường, lại xuất hiện không ít quan điểm bênh vực học sinh, đồng thời quy trách nhiệm cho cô giáo vì cho rằng cách giáo dục đã tạo áp lực tinh thần cho các em.

Áp lực học đường là vấn đề có thật. Học sinh cần được lắng nghe, cần được tôn trọng và bảo vệ khỏi những phương pháp giáo dục xúc phạm nhân phẩm. Nhưng nếu vì thế mà xem hành vi đánh thầy cô, hoặc biến những sai sót trong cách ứng xử của người dạy thành lý do để biện minh cho sự mất dạy của "học trò", thì đó lại là một sự lệch lạc đáng lo ngại trong nhận thức của cả một bộ phận trí thức.

Có thể phê bình phương pháp giáo dục của một giáo viên, nhưng không thể lấy điều đó làm lý do để hợp thức hóa hành vi xúc phạm, hành hung người thầy. Hai vấn đề phải được nhìn nhận độc lập, công bằng và nghiêm túc.

Tôi thuộc thế hệ, mà thời đi học, chuyện bị thầy cô phạt, bị bắt quỳ trên bục giảng, bị đứng trước lớp, thậm chí bị đánh vì nghịch ngợm, bị nêu tên trước mỗi lễ chào cờ - đó không phải điều xa lạ với những học trò thế hệ chúng tôi. Ngày ấy, chúng tôi thường xem thầy cô như những người cha, người mẹ thứ hai của mình. Lời thầy nghiêm khắc, lời cô nhắc nhở đôi khi khiến học trò buồn, thậm chí ấm ức, nhưng trong nhận thức của nhiều thế hệ, người thầy là những người đáng kính, người truyền dạy tri thức và uốn nắn nhân cách, dạy chúng tôi nét chữ đầu tiên, dạy chúng tôi những bài học làm người.

Tất nhiên, không thể lấy chuyện thầy cô từng đánh học trò thời chúng tôi làm chuẩn mực cho giáo dục hôm nay. Bạo lực không phải là phương pháp giáo dục cần được khuyến khích. Điều đáng suy ngẫm ở đây không phải là chúng ta có nên quay lại cách dạy dỗ ngày xưa hay không, mà là vì sao khi điều kiện giáo dục ngày càng hiện đại, những giá trị căn bản về sự kính trọng và lòng biết ơn lại đứng trước nguy cơ bị chà đạp?

Từ bậc tiểu học, chúng ta đã được học môn Đạo đức; lên THCS, chúng ta tiếp tục học Giáo dục công dân. Những bài học ấy không chỉ nằm trong sách giáo khoa, không chỉ là những khái niệm về quyền và nghĩa vụ, mà phải được chuyển hóa thành cách ứng xử trong cuộc sống: biết kính trên nhường dưới, biết tôn trọng người khác, biết nhận lỗi khi làm sai và biết kiểm soát hành vi của mình.

Ai là người dạy chúng ta những bài học đầu tiên về cách làm người?

Đó là gia đình, là cha mẹ, là thầy cô và cả môi trường xã hội mà chúng ta đang sống. Nhà trường không chỉ có nhiệm vụ truyền đạt kiến thức để học sinh bước vào đời, mà còn có trách nhiệm cùng gia đình trong việc hình thành nhân cách, ý thức kỷ luật và trách nhiệm công dân cho thế hệ trẻ.

Người xưa có câu: “Không thầy đố mày làm nên”. Câu tục ngữ ấy không có nghĩa người thầy luôn đúng, cũng không đòi hỏi học trò phải phục tùng vô điều kiện. Giá trị sâu xa của nó nằm ở sự ghi nhận công lao dạy dỗ, ở đạo lý "tôn sư trọng đạo" và ở thái độ biết ơn đối với người đã góp phần làm nên tri thức và nhân cách của mình. Hãy nhớ! Một chữ cũng thầy mà nửa chữ cũng là thầy!

Một học sinh có quyền phản ánh khi bị đối xử bất công, có quyền đề nghị nhà trường bảo vệ quyền lợi chính đáng, có quyền nói lên những tổn thương tinh thần mà mình phải chịu đựng. Nhưng quyền được tôn trọng và bảo vệ đối với bản thân không đồng nghĩa với quyền được chà đạp lên giá trị chuẩn mực căn bản của đạo đức. Quyền phản đối không đồng nghĩa với quyền sử dụng bạo lực - đặc biệt với người có công nuôi dưỡng, giáo dục. Và sự non nớt của tuổi học trò càng không thể trở thành tấm lá chắn để phủ nhận trách nhiệm về hành vi của mình.

Bởi vậy, trước vụ việc ở Trường THPT Mạc Đĩnh Chi, điều cần nói ở đây không phải là ai đó đứng về một phía để kết tội phía còn lại. Mà là cần đánh giá lại hành vi của học sinh, xem xét cách ứng xử của học sinh đối với chính người giáo dục mình và trách nhiệm của gia đình. Việc vi phạm, cần phải xử lý đúng mực; nếu có tổn thương cho cô giáo hay là cả học sinh, cần có biện pháp khắc phục. Giáo dục phải hướng đến sự tiến bộ của văn hóa, bởi văn hóa còn thì con người còn, chứ không phải cuộc tranh cãi nhằm tìm ra ai đáng bị lên án nhiều hơn.

Không bỏ qua những bất cập của phương pháp giáo dục. Nhưng không thể vì bảo vệ học sinh mà quên dạy các em lòng biết ơn, về sự kính trọng, về lễ nghĩa. Điều đáng sợ nhất không chỉ là một học sinh có thể đánh cô giáo ngay trên bục giảng, mà đáng sợ hơn là sau sự việc ấy, nguy cơ những hành vi như vậy sẽ được người lớn tìm cách biện minh, bao che bằng những lý do về áp lực tinh thần hay sự non nớt của tuổi học trò mà quên mất nhiệm vụ dạy trẻ biết thế nào là kính trọng, là sự biết ơn, là lòng tự trọng và tính kỷ luật. Bởi suy cho cùng, thành công của giáo dục không chỉ được đo bằng bao nhiêu học sinh đạt điểm cao, bao nhiêu em đỗ trường danh tiếng, mà còn bằng việc những học sinh ấy sẽ trở thành người như thế nào khi bước ra xã hội, để sau này trở về biết cúi đầu chào thầy cô giáo cũ!

Tri thức có thể giúp một người thành đạt, nhưng đạo đức mới làm nên giá trị của một con người. Học chữ để biết nhiều hơn. Học làm người để sống tốt hơn. Và trước khi đòi hỏi thầy cô phải dạy giỏi và muốn con thành tài, cha mẹ cần dạy con mình biết học lễ.