Khi công nghệ 'đánh thức' từng trang sách

Sách số và sách giấy song hành

Cuộc chuyển dịch này không chỉ thay đổi cách chúng ta mượn một cuốn sách, mà còn định nghĩa lại văn hóa đọc của thế hệ Z và Alpha.

Hoạt động thiết kế bìa sách giúp thiếu nhi tiếp cận văn hóa đọc một cách sáng tạo - Ảnh: Vũ Thi

Tại Thư viện Quốc gia Việt Nam những ngày này, sự tĩnh lặng vốn có của những giá sách thẳng tắp đang được thay thế bằng nhịp sống của một “hệ sinh thái tri thức” mở - nơi công nghệ hiện diện trong từng điểm chạm trải nghiệm.

Ở đó, những em nhỏ ngồi chăm chú thiết kế bìa sách, bên cạnh là khu vực tra cứu tài liệu qua màn hình cảm ứng. Không xa là những thiết bị thực tế ảo (VR) - nơi người đọc “bước vào” thế giới của tri thức theo cách trực quan hơn. Những hình ảnh tưởng chừng đối lập - giấy và số, truyền thống và hiện đại - lại đang song hành trong cùng một không gian.

Chuyển đổi số trong thư viện, vì thế, không còn dừng ở khái niệm kỹ thuật, mà đang trở thành một quá trình tái cấu trúc trải nghiệm đọc.

Theo bà Đoàn Quỳnh Dung - Phó cục trưởng Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch - việc tổ chức các không gian mở và ứng dụng công nghệ là một bước đi tất yếu. “Công nghệ thông tin là xu thế không thể tránh khỏi. Điều quan trọng là làm sao để các hoạt động giúp bạn đọc, đặc biệt là trẻ em, vừa tiếp cận sách, vừa biết ứng dụng công nghệ để làm cho nội dung trở nên sinh động hơn, nhưng không làm mất đi giá trị truyền thống của việc đọc”, bà cho biết.

Hệ thống kiosk tự động giúp bạn đọc tra cứu, mượn - trả sách nhanh chóng - Ảnh: Vũ Thi

Thực tế, những thay đổi đang diễn ra theo hướng rất cụ thể. Hệ thống kiosk mượn – trả sách tự động giúp rút ngắn thời gian và đơn giản hóa thủ tục. Nền tảng tra cứu số hóa cho phép người đọc tiếp cận kho tài liệu nhanh chóng. Chỉ với một thiết bị thông minh, người dùng có thể đọc sách nói, xem nội dung đa phương tiện hay tiếp cận các dạng tài liệu mới như video, radio, áp phích số.

Sách số - trong bối cảnh đó - đang trở thành một xu hướng không thể đảo ngược. Khả năng phổ cập rộng, tiếp cận nhanh và linh hoạt khiến tri thức không còn bị giới hạn bởi không gian hay thời gian. Tuy nhiên, chính sự “dễ dàng” ấy cũng đặt ra một thách thức: khi thông tin đến quá nhanh, trải nghiệm đọc có nguy cơ trở nên ngắn và thiếu chiều sâu.

“Đây là lý do thư viện không lựa chọn thay thế, mà hướng tới sự song hành giữa sách số và sách giấy”, bà Dung nhấn mạnh. Theo bà, sách số giúp mở rộng khả năng tiếp cận, nhưng sách giấy vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc tạo nên trải nghiệm đọc sâu, nơi người đọc thực sự “chạm” vào tri thức.

Ba mẹ con chị Huyền Anh đến trải nghiệm công nghệ VR - Ảnh: Vũ Thi

Ở góc độ người dùng, sự thay đổi này đang được cảm nhận rõ rệt. Chị Huyền Anh (quận Hai Bà Trưng, Hà Nội) - một phụ huynh đưa con đến trải nghiệm - cho rằng công nghệ đã khiến việc đọc trở nên dễ tiếp cận hơn với trẻ nhỏ. “Các con có thể tìm sách rất nhanh qua các phần mềm. Kho sách được hệ thống hóa nên dễ lựa chọn hơn. Nhưng tôi vẫn muốn các con đến đây để vừa trải nghiệm công nghệ, vừa giữ thói quen đọc sách thực tế”, chị chia sẻ.

Trong khi đó, với thế hệ học sinh, công nghệ không chỉ là công cụ tiếp cận mà còn là phương tiện sáng tạo. Nhóm học sinh Trường THCS Ngô Sỹ Liên - những em vừa đạt giải với sản phẩm "Cùng AI kể chuyện" - cho biết các em tự xây dựng kịch bản, tìm hình ảnh và sử dụng ứng dụng dựng video để hoàn thiện câu chuyện của mình.

Nhóm học sinh Trường THCS Ngô Sỹ Liên vừa đạt giải "Cùng AI kể chuyện" (từ trái qua): Phạm Xuân Tùng - Nguyễn Chí Tường - Nguyễn Lê Minh - Ảnh: Vũ Thi

“Kể chuyện bằng AI giúp nội dung sinh động hơn, dễ thể hiện ý tưởng hơn”, một học sinh nói, đồng thời cho biết việc sử dụng thiết bị điện tử luôn có sự đồng ý của phụ huynh.

Những trải nghiệm đó cho thấy một thực tế rõ ràng: thế hệ trẻ không rời xa việc đọc, họ đang dịch chuyển sang một cách đọc khác - trực quan hơn, tương tác hơn và phù hợp hơn với nhịp sống số.

Chuyển đổi số, vì thế, không chỉ là câu chuyện của công nghệ, mà là câu chuyện của cách con người tái định nghĩa việc tiếp nhận tri thức. Khi thư viện không còn là “kho lưu trữ”, mà trở thành “không gian trải nghiệm”, việc đọc cũng không còn là hành vi thụ động, mà trở thành một hành trình tương tác.

Và trong hành trình ấy, bài toán không nằm ở việc chọn giữa truyền thống hay hiện đại, mà ở việc dung hòa cả hai. Bởi chỉ khi công nghệ đủ sâu để hỗ trợ, và trải nghiệm đủ thật để chạm tới cảm xúc, văn hóa đọc mới có thể tiếp tục tồn tại và phát triển trong thời đại số.