Khi đồ điện tử trở thành hàng tiêu dùng nhanh: Tiện lợi hôm nay, gánh nặng môi trường ngày mai

Khi đồ điện tử trở thành hàng “tiêu dùng nhanh”

Hiện nay, chỉ cần một vài thao tác trên điện thoại thông minh, người tiêu dùng có thể dễ dàng đặt mua các đồ điện tử gia dụng cầm tay như quạt bỏ túi, bàn chải điện, dây cáp sạc, pin dự phòng, tai nghe, đèn ngủ, máy may mini, đồ chơi phát sáng, điều khiển từ xa… với mức giá rất rẻ. Nhiều trường hợp sau khi áp mã khuyến mại, các thiết bị này rẻ đến mức “tưởng như cho không”, thậm chí còn thấp hơn cả chi phí vận chuyển sản phẩm. Kích thước nhỏ gọn, giá thành rẻ chính là lý do khiến các mặt hàng này được người tiêu dùng yêu thích và lựa chọn. Chị Đặng Khánh Ly (phường Thanh Xuân) chia sẻ: “Năm học nào, tôi cũng vài lần thay quạt mini cầm tay cho con. Vẫn biết quạt giá rẻ thường rất nhanh hỏng, nhưng vì tiện lợi nên cứ hỏng là lại mua mới, dễ dàng hơn và rẻ hơn so với đi sửa”.

Nhỏ gọn, tiện lợi, đồ điện tử giá rẻ được nhiều người dùng ưa chuộng - Ảnh: Internet

Vẫn biết "tiền nào của ấy", song chính những món đồ gia dụng nhỏ bé, chi phí thấp, trở thành hàng "tiêu dùng nhanh" vì thường xuyên được thay mới, đã và đang tạo ra gánh nặng rác thải. TS Đỗ Thị Kim Anh (Viện Địa lý nhân văn và phát triển bền vững, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) cho biết: “Hiện nay, rác thải điện tử đã và đang trở thành vấn đề vô cùng cấp thiết của toàn cầu. Theo Global E-waste Monitor 2024 (báo cáo giám sát rác thải điện tử toàn cầu năm 2024), năm 2022 thế giới phát sinh khoảng 62 triệu tấn rác thải điện tử, nhưng chỉ khoảng 22,3% được ghi nhận là thu gom và tái chế chính thức. Nếu xu hướng hiện nay tiếp tục, lượng rác thải điện tử toàn cầu có thể đạt khoảng 82 triệu tấn vào năm 2030. Đặc biệt, trong những năm gần đây, rác thải từ các sản phẩm điện tử giá rẻ, tuổi thọ ngắn ngày càng nhiều, trong mỗi thiết bị đó đều tồn tại các bảng mạch, pin, linh kiện, nhựa, thậm chí có thể tồn tại chì, cadimi, thủy ngân, nickel, chất chống cháy brom hóa và nhiều hợp chất khác vô cùng độc hại cho môi trường, sức khỏe con người nếu không được thu gom, xử lý đúng quy trình”.

Số liệu của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cũng cho thấy, có tới hơn 1.000 chất có hại liên quan tới rác điện tử hoặc phát sinh trong quá trình tái chế không an toàn. Việc phơi nhiễm với chất độc từ rác điện tử có ảnh hưởng nghiêm trọng đến hệ thần kinh, hô hấp, tuyến giáp, tim mạch, làm tổn thương các tế bào, đặc biệt đối với trẻ em và phụ nữ mang thai. Thế nhưng, phần lớn người tiêu dùng Việt Nam hiện nay không nhận diện các “sản phẩm công nghệ nhanh” này là rác điện tử, thường sẵn sàng vứt bỏ cùng rác sinh hoạt thông thường. Rác thải điện tử không đơn thuần là những món đồ đã hết giá trị sử dụng, khi bị vứt bỏ không đúng cách có thể gây ra các vấn đề về ô nhiễm đất, nước và không khí; có thể tạo ra nguy cơ cháy nổ từ các loại pin lithium-ion trong các thiết bị khi thu gom, vận chuyển, xử lý không đúng quy trình; và có thể lãng phí tài nguyên khi những vật liệu không được tái chế.

Gỡ điểm nghẽn thu gom, xử lý rác điện tử

Mặc dù hoạt động thu gom, phân loại, xử lý và tái chế rác thải điện tử ở Việt Nam đã được thể chế hóa bằng rất nhiều văn bản quy phạm pháp luật, nhưng theo TS Đỗ Thị Kim Anh, trong quá trình triển khai, trên thực tế vẫn còn nhiều tồn tại, bất cập cần tháo gỡ. Đáng chú ý là các vấn đề như hệ thống thu gom các thiết bị điện tử chưa thuận tiện đối với người dân; sự thiếu kết nối giữa lực lượng thu gom phế liệu với các cơ sở tái chế đạt chuẩn; và giải bài toán kinh tế khi các đơn vị thu gom chưa mặn mà với rác thải điện tử nhỏ vì mang lại giá trị thấp.

Hiện rác thải điện tử phát sinh ngày càng nhiều trong các hộ gia đình. Vì vậy, để hạn chế rác thải điện tử nói chung, rác thải điện tử giá rẻ nói riêng, không chỉ cần nâng cao ý thức của người dân về tiêu dùng xanh, tiêu dùng có trách nhiệm, mà cần có sự hỗ trợ của chính sách, đặc biệt là cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhập khẩu (EPR), để tạo nguồn lực cho việc thu hồi và xử lý ngay cả đối với những sản phẩm có giá trị tái chế thấp.

TS Đỗ Thị Kim Anh cho rằng, muốn xây dựng một hệ thống thu gom, tái chế hiệu quả thì không chỉ cần tổ chức lại mạng lưới thu gom mà còn phải có cơ chế và chế tài để buộc các bên thực hiện trách nhiệm của mình. Cụ thể, cần kết nối, chuẩn hóa lực lượng thu gom phế liệu và đưa họ vào chuỗi thu gom chính thức, đảm nhận cả khâu thu gom và khâu vận chuyển. Riêng việc tháo dỡ, xử lý và tái chế các sản phẩm có yếu tố nguy hại phải chuyển giao cho những cơ sở đủ điều kiện. Với những sản phẩm có giá trị phế liệu thấp, không thể chỉ dựa vào người mua phế liệu hay sự tự nguyện của người dân mà quan trọng cần phải có chế tài để nhà sản xuất có trách nhiệm trong khâu thu hồi các sản phẩm đã đưa ra thị trường. Đồng thời, phải thường xuyên rà soát, cập nhật danh mục sản phẩm thuộc diện phải thu hồi, tái chế, nhất là các thiết bị nhỏ có pin, vòng đời ngắn và phát sinh với số lượng lớn.

“Trách nhiệm của nhà sản xuất và nhập khẩu nên tính đến không chỉ khối lượng sản phẩm mà còn phải tính đến khả năng sửa chữa, tháo rời, tái chế và mức độ rủi ro môi trường. Sản phẩm càng khó sửa, khó tái chế và dễ trở thành rác thì trách nhiệm thu hồi của nhà sản xuất càng phải cao hơn”, TS Đỗ Thị Kim Anh nêu ý kiến.

Trong thời đại số, sự phát triển của các thiết bị điện tử nhỏ, giá rẻ mang lại nhiều tiện ích cho người dân, nhưng nếu người tiêu dùng không thay đổi thói quen mua sắm, nhà sản xuất không nâng cao trách nhiệm với sản phẩm sau bán hàng, còn chính quyền chưa có chế tài đủ mạnh thì sự tiện lợi của hôm nay sẽ trở thành gánh nặng môi trường của ngày mai.