Khi đói nghèo và béo phì cùng đe dọa trẻ em

Intan cùng mẹ tại một trường trung học cơ sở ở Bogor. Ảnh: Reuters

Khi 4 tuổi, Intan Permatasari ở Bogor, phía Nam Jakarta (Indonesia) đã nặng 35kg. Đến tuổi thiếu niên, cân nặng của em lên tới 148kg. Những lời chế giễu khiến cô bé này phải bỏ học năm 12 tuổi, thu mình trong nhà. Theo Reuters, câu chuyện của Intan Permatasari không phải là một trường hợp cá biệt. Phía sau đó là cuộc chuyển đổi dinh dưỡng đang diễn ra nhanh chóng tại nhiều nước đang phát triển, nơi suy dinh dưỡng chưa được giải quyết thì béo phì đã lan rộng, tạo nên “gánh nặng kép” đối với trẻ em.

Nghiên cứu “Béo phì chững lại tại các nước phát triển và tăng nhanh tại các nước đang phát triển”, công bố trên Tạp chí Nature ngày 13-5-2026 đã phác họa rõ sự dịch chuyển đó. Nghiên cứu sử dụng 4.050 khảo sát dân số, đo chiều cao và cân nặng của 232 triệu người từ 5 tuổi trở lên. Riêng nhóm trẻ em và thanh thiếu niên 5-19 tuổi, dữ liệu được tổng hợp từ 2.582 nghiên cứu tại 189 quốc gia. Kết quả cho thấy, béo phì tăng tại gần như toàn bộ số nước được khảo sát, trong khi tốc độ tăng tại nhiều quốc gia giàu đã chậm hơn hoặc chững lại.

Tại Peru, tỷ lệ béo phì ở bé trai đã tăng từ dưới 8% năm 2010 lên 19% trong giai đoạn 2023-2024. Tonga và Samoa ghi nhận tốc độ gia tăng nhanh nhất ở bé gái. Indonesia có mức tăng tuyệt đối trong một năm lớn nhất từ trước đến nay ở cả hai giới vào năm 2024.

Báo cáo dinh dưỡng trẻ em năm 2025 của UNICEF mang tên “Nuôi dưỡng lợi nhuận: Môi trường thực phẩm đang làm trẻ em thất bại”, công bố tháng 9-2025 cho biết tỷ lệ béo phì ở nhóm 5-19 tuổi lần đầu vượt tỷ lệ thiếu cân trên toàn cầu, ở mức 9,4% (so với 9,2% ở nhóm thiếu cân) với khoảng 188 triệu trẻ em và thanh thiếu niên đang sống chung với béo phì.

Song, điều đó không có nghĩa nạn đói đã được thay thế bằng sự dư thừa. Tại Indonesia, 20% trong tổng số 60 triệu trẻ em độ tuổi học đường đang chịu một trong hai tình trạng thiếu cân hoặc béo phì. Đây là nghịch lý của những xã hội có đủ nguồn thực phẩm giàu năng lượng giá rẻ nhưng lại thiếu thực phẩm lành mạnh.

GS Barry Popkin, chuyên gia dinh dưỡng tại Trường Y tế công cộng toàn cầu Gillings thuộc Đại học Bắc Carolina lưu ý, trẻ tăng cân vẫn có thể suy dinh dưỡng nếu khẩu phần thiếu dưỡng chất thiết yếu. Tình trạng thừa cân và béo phì ở các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình là một “quả bom” hẹn giờ sẵn sàng phát nổ. “Quả bom” ấy chứa cả bệnh tim mạch, tiểu đường, hen suyễn, tổn thương tâm lý và suy giảm khả năng học tập. TS Zulfiqar Bhutta, Chủ nhiệm Khoa Sức khỏe trẻ em toàn cầu tại Bệnh viện Nhi đồng Toronto lo ngại, những thành tựu đạt được nhờ tiêm chủng và kiểm soát bệnh truyền nhiễm có thể bị “cuốn trôi bởi cơn sóng thần bệnh không lây nhiễm này”.

Theo WHO, béo phì ở trẻ em làm tăng nguy cơ mắc sớm bệnh tiểu đường tuýp 2 và bệnh tim mạch, đồng thời kéo theo kỳ thị, bắt nạt và suy giảm chất lượng sống. Nếu không can thiệp, chi phí toàn cầu liên quan đến thừa cân và béo phì có thể đạt 3.000 tỷ USD mỗi năm vào năm 2030.

Đổ trách nhiệm cho trẻ em và cha mẹ là cách lý giải tiện lợi nhưng thiếu công bằng. Nhiều gia đình nghèo không thể lựa chọn giữa thực phẩm tốt và thực phẩm xấu, chỉ có thể lựa chọn thứ có thể mua được. Trong khi đó, đồ uống nhiều đường và thực phẩm chế biến sẵn lại rẻ, được quảng cáo dày đặc và thiết kế để hấp dẫn trẻ nhỏ. Phân tích của Sáng kiến “Tiếp cận dinh dưỡng” (tổ chức phi lợi nhuận có trụ sở tại Hà Lan) cho thấy, chỉ 21% sản phẩm tại các siêu thị hiện đại ở Indonesia đáp ứng tiêu chuẩn “lành mạnh” theo hệ thống xếp hạng quốc tế và 10% thực phẩm, đồ uống đóng gói đáp ứng hướng dẫn của WHO về tiếp thị đối với trẻ em.

“Thực phẩm và đồ uống được bán ở đây không lành mạnh bằng những sản phẩm được bán ở các nước phát triển”, bà Siti Nadia Tarmizi, người đứng đầu bộ phận bệnh không lây nhiễm thuộc Bộ Y tế Indonesia thừa nhận. Thực tế đó cho thấy giáo dục dinh dưỡng sẽ khó phát huy tác dụng nếu thị trường vẫn đẩy lựa chọn có hại tới gần trẻ em nhất.

Indonesia đã triển khai khám sức khỏe miễn phí cho người lớn và trẻ dưới 6 tuổi, đồng thời giới thiệu nhãn thực phẩm theo màu đèn giao thông từ tháng 4-2026. Tuy nhiên, doanh nghiệp được tạo điều kiện hai năm để tuân thủ trong khi chế tài chưa rõ ràng và thuế đồ uống có đường tiếp tục bị trì hoãn khiến các giải pháp trở nên kém hiệu quả.

Khoảng trống ấy cần được lấp bằng các quy định bắt buộc về nhãn dinh dưỡng, hạn chế quảng cáo nhắm tới trẻ em, tiêu chuẩn bữa ăn học đường và thuế đối với đồ uống nhiều đường. UNICEF cũng đề nghị tăng khả năng tiếp cận thực phẩm bổ dưỡng sản xuất tại địa phương, củng cố an sinh xã hội và ngăn chặn ngành thực phẩm siêu chế biến chi phối chính sách.

Những giải pháp chống suy dinh dưỡng cũng phải tránh biến thành kênh cung cấp thêm năng lượng nhưng thiếu dưỡng chất. Bữa ăn học đường cần được thiết kế theo chất lượng dinh dưỡng, giám sát an toàn và kết hợp vận động thể chất. Mục tiêu không phải làm trẻ ăn nhiều hơn bằng mọi giá, mà giúp các em phát triển cân đối.