Khi đòn bẩy của Houthi đánh đúng điểm yếu của Saudi Arabia

Xe tải được cho là vận chuyển thiết bị quân sự từ Saudi Arabia tới căn cứ quân sự Al-Wadiah ở tỉnh Hadramout, Yemen bốc cháy sau khi trúng tên lửa của lực lượng Houthi, ngày 7/9/2026. Ảnh: THX/TTXVN phát

Bước tiến của Houthi tới eo biển Bab al-Mandeb trở nên đặc biệt nguy hiểm đối với Saudi Arabia bởi nó diễn ra đúng thời điểm cấu trúc xuất khẩu dầu của Riyadh buộc phải dịch chuyển từ phía Đông sang phía Tây. Sau khi xung đột với Iran làm gián đoạn nghiêm trọng eo biển Hormuz, Saudi Arabia phải dựa nhiều hơn vào hệ thống đường ống Đông-Tây để đưa dầu từ mỏ dầu Abqaiq xuyên qua bán đảo Arab rộng lớn tới cảng Yanbu ở phía Tây, bên bờ Biển Đỏ. Từ đây, dầu có thể được vận chuyển bằng đường biển qua Bab al-Mandeb tới các thị trường quốc tế. Vào hôm 11/9, có tin các tay súng Houthi đã tiến tới đảo Perim rồi tiếp đó, Houthi tuyên bố đã chiếm đảo Mayun, nhờ vậy có thể siết chặt kiểm soát với khu vực phía Đông biển Đỏ và có được một vị trí chiến lược tại eo biển Bab al-Mandeb, từ đó làm tăng khả năng đe dọa tuyến hàng hải mà Saudi Arabia đang phụ thuộc nhiều hơn kể từ khi chiến tranh Trung Đông khiến eo biển Hormuz bị đóng trên thực tế.

Điểm yếu của Saudi Arabia nằm ở chỗ nước này có thể đưa dầu tránh eo biển Hormuz, nhưng cuối cùng vẫn phải đi qua một nút thắt hàng hải khác. Đường ống Đông-Tây được xây dựng chính để giảm sự phụ thuộc vào eo biển Hormuz, vận chuyển dầu xuyên bán đảo Saudi Arabia tới Yanbu trên Biển Đỏ. Trong bối cảnh mới, tuyến đường này càng trở nên quan trọng. Kênh Al Jazeera của Qatar cho biết Saudi Arabia đã nâng công suất vận hành của đường ống từ khoảng 5 triệu lên tới 7 triệu thùng/ngày kể từ khi chiến tranh Mỹ-Israel với Iran bùng phát hôm 28/2, đồng thời lượng dầu Saudi Arabia vận chuyển qua eo biển Bab al-Mandeb đã tăng khoảng 21% so với trước chiến tranh. Điều đó có nghĩa là giải pháp giúp Riyadh giảm rủi ro tại eo biển Hormuz lại khiến nước này phụ thuộc nhiều hơn vào eo biển Bab al-Mandeb.

Từ Hormuz sang Bab al-Mandeb: rủi ro chỉ dịch chuyển

Đây là điểm tạo nên thế dễ tổn thương đặc biệt của Saudi Arabia: nước này đang đứng giữa hai “nút thắt” năng lượng, trong khi cả hai đều chịu sức ép từ Iran hoặc lực lượng thân Tehran. Trước khi chiến tranh Trung Đông bùng nổ, khoảng 1/5 nguồn cung dầu toàn cầu đi qua eo biển Hormuz. Nếu eo biển Bab al-Mandeb cũng bị đóng, khoảng 7% nguồn cung sản phẩm dầu mỏ toàn cầu và khoảng 12% thương mại thế giới có thể bị ảnh hưởng. Trong một phát biểu được hãng tin Reuters ngày 12/9 dẫn lại, ông David Schenker, cựu Trợ lý Ngoại trưởng Mỹ phụ trách các vấn đề Cận Đông trong nhiệm kỳ đầu tiên của ông Trump và hiện làm việc tại Viện Chính sách Cận Đông Washington, mô tả việc Iran và các lực lượng thân Tehran có khả năng gây sức ép đồng thời lên eo biển Hormuz và eo biển Bab al-Mandeb là kịch bản xấu nhất bởi đây là hai trong số những điểm nghẽn năng lượng hàng đầu thế giới

Vấn đề vì thế không phải Saudi Arabia không có tuyến thay thế eo biển Hormuz, mà là tuyến thay thế đó cũng đang trở thành mục tiêu gây sức ép. Trong nhiều thập niên, đường ống Đông-Tây là một trong những công cụ quan trọng nhất giúp Riyadh giảm rủi ro địa chính trị tại Vịnh Ba Tư. Nhưng khi dầu được đưa tới Yanbu, tàu chở dầu muốn hướng tới các thị trường châu Á vẫn phải đi xuống Biển Đỏ và qua Bab al-Mandeb. Bước tiến của Houthi xuống toàn bộ bờ biển phía Tây Yemen vì vậy làm suy giảm một phần giá trị chiến lược của phương án “né Hormuz”.

Houthi không cần đóng hoàn toàn eo biển Bab al-Mandeb

Đòn bẩy của Houthi còn nguy hiểm ở chỗ lực lượng này không nhất thiết phải đóng hoàn toàn eo biển Bab al-Mandeb mới có thể gây thiệt hại cho Saudi Arabia. Houthi đã có khả năng tấn công tàu thuyền trên Biển Đỏ từ trước đợt tiến công hiện nay. Theo kênh Al Jazeera, việc Houthi trước đây kiểm soát phần phía Bắc của bờ biển Yemen bên Biển Đỏ, bao gồm thành phố cảng lớn Hodeidah, trong nhiều năm đã cho phép lực lượng nổi dậy thân Iran này trước tiên tấn công các tàu có liên hệ với Israel và Mỹ và sau đó, trong những tháng gần đây, là các tàu có liên hệ với Saudi Arabia. Hiện nay, với việc tiến xuống Mocha và eo biển Bab al-Mandeb, Houthi có thể tiếp cận điểm hẹp của Biển Đỏ, qua đó có thể sử dụng vũ khí tầm ngắn hơn, tiếp cận tàu dễ hơn và thậm chí tăng khả năng sử dụng thủy lôi. Nói cách khác, thắng lợi mới không tạo ra năng lực phong tỏa từ con số không mà làm năng lực sẵn có trở nên rẻ hơn, gần hơn và khó đối phó hơn.

Houthi cũng đang lựa chọn cách gây sức ép có mục tiêu thay vì tuyên bố phong tỏa toàn bộ thương mại quốc tế. Sau khi chiếm Mocha, lực lượng này tuyên bố hoạt động hàng hải và thương mại quốc tế tại Biển Đỏ và Bab al-Mandeb vẫn an toàn, nhưng lệnh cấm đối với tàu Saudi Arabia tiếp tục được duy trì. Một quan chức Houthi thậm chí cho rằng lực lượng này không cần phải kiểm soát hoàn toàn Bab al-Mandeb vì việc phong tỏa tàu Saudi Arabia đã được thực hiện từ trước. Nếu duy trì cách tiếp cận này, Houthi có thể gây tổn thất trực tiếp cho Riyadh nhưng hạn chế nguy cơ lập tức biến tất cả các nước sử dụng tuyến hàng hải thành đối thủ.

Từ đe dọa hàng hải sang đánh vào hạ tầng năng lượng

Sức ép đối với Saudi Arabia càng lớn khi chiến lược của Houthi không dừng ở tàu chở dầu mà đang mở rộng sang chính hạ tầng năng lượng trên đất liền. Những ngày gần đây, Houthi đã tiến hành các cuộc tấn công bằng tên lửa và thiết bị bay không người lái (UAV) nhằm vào lãnh thổ Saudi Arabia, bao gồm cả các cơ sở dân sự và kinh tế tại các thành phố Abha, Khamis Mushait, Jazan và Najran, đều ở miền Tây nước này. Trong khi đó, Bộ Năng lượng Saudi Arabia cho biết trong một tuyên bố rằng sau các vụ tấn công bằng UAV xuất phát từ Iraq xảy ra vào sáng 10/9, đường ống Đông - Tây đã được đóng “như một biện pháp phòng ngừa”. Tất cả những động thái này xuất hiện đúng lúc Houthi củng cố vị thế trên tuyến hàng hải Biển Đỏ. Sự trùng hợp của hai sức ép - đường ống trên đất liền bị gián đoạn và cửa ra biển bị đe dọa - làm gia tăng đáng kể tính dễ tổn thương của hệ thống xuất khẩu dầu phía Tây Saudi Arabia.

Điều đáng chú ý là hai mắt xích của cùng một hành lang năng lượng đang đồng thời trở thành điểm dễ bị tổn thương: đường ống đưa dầu tới Biển Đỏ và tuyến hàng hải đưa dầu từ Biển Đỏ ra thị trường. Nếu đường ống Đông-Tây hoạt động nhưng eo biển Bab al-Mandeb không an toàn, Riyadh vẫn gặp khó khăn trong việc đưa dầu sang châu Á. Ngược lại, ngay cả khi eo biển Bab al-Mandeb vẫn mở nhưng đường ống liên tục bị tấn công, khả năng chuyển dầu từ phía Đông sang Yanbu cũng bị hạn chế. Vì thế, áp lực hiện nay không đơn thuần nằm ở một eo biển hay một đường ống riêng lẻ mà ở tính liên tục của toàn bộ chuỗi xuất khẩu năng lượng phía Tây.

Đánh vào dầu là đánh vào không gian lựa chọn của Riyadh

Đòn bẩy của Houthi nguy hiểm hơn một cuộc tấn công quân sự thông thường bởi nó có khả năng thu hẹp không gian lựa chọn chiến lược của Saudi Arabia. Riyadh có thể đáp trả bằng không kích, nhưng kinh nghiệm cuộc chiến bắt đầu từ năm 2015 cho thấy ưu thế không quân không đủ để loại bỏ Houthi. Lực lượng này vẫn kiểm soát Sanaa và phần lớn miền Bắc Yemen sau nhiều năm Saudi Arabia dẫn đầu chiến dịch quân sự. Nếu Riyadh muốn đảo ngược bước tiến hiện nay, Saudi Arabia và đồng minh phải đối đầu với một lực lượng đã tồn tại qua nhiều năm không kích của cả Saudi Arabia lẫn Mỹ.

Nhưng nếu không phản ứng, Riyadh lại có nguy cơ để Houthi củng cố vị trí ngay tại cửa ngõ của tuyến xuất khẩu dầu mà Saudi Arabia ngày càng phụ thuộc. Việc Houthi chiếm thành phố cảng Mocha bên bờ Biển Đỏ đã khiến Chủ tịch Hội đồng Lãnh đạo Tổng thống Yemen được quốc tế công nhận Rashad al-Alimi cảnh báo eo biển Bab al-Mandeb “không thể trở thành một eo biển Hormuz khác”. Ông al-Alimi đồng thời kêu gọi cộng đồng quốc tế can thiệp “để chấm dứt những gì Houthi đã làm” tại cả eo biển Bab al-Mandeb và thành phố Mocha. Phát biểu này phản ánh chính nỗi lo chiến lược của phía Saudi Arabia và chính phủ Yemen: một lực lượng thân Iran có khả năng gây sức ép lên cửa ngõ phía Nam Biển Đỏ đúng lúc eo biển Hormuz ở phía Đông cũng bị gián đoạn.