Khi Edinburgh biến thành 'trung tâm nghệ thuật của thế giới'

Chỉ trong vài tuần, hàng nghìn nghệ sĩ từ khắp thế giới đổ về thủ đô Scotland, biến nhà hát, quảng trường, bảo tàng, thư viện và cả góc phố thành không gian sáng tạo. Năm 2026, quy mô ấy tiếp tục được đẩy lên cao với hàng loạt lễ hội lớn diễn ra gần như đồng thời.

Khi cả thành phố trở thành sân khấu

Có những thành phố nổi tiếng vì bảo tàng, có nơi được nhớ đến bởi những nhà hát hay phòng hòa nhạc. Nhưng Edinburgh có một lợi thế gần như không nơi nào khác: vào tháng 8, chính thành phố trở thành một lễ hội.

Vào tháng 8, chính thành phố Edinburgh trở thành một lễ hội. Ảnh: Internet

Từ ngày 7/8, Liên hoan Nghệ thuật Fringe và Liên hoan Quốc tế Edinburgh đồng loạt khởi động. Trong khi Liên hoan Quốc tế Edinburgh kéo dài đến 30/8, Fringe tiếp tục tới 31/8. Tiếp đó là Liên hoan phim Quốc tế Edinburgh từ 13 đến 19/8, Liên hoan Nghệ thuật Edinburgh từ 14 đến 30/8 và Lễ hội Sách Quốc tế Edinburgh từ 15 đến 30/8.

Đó là lý do tháng 8 ở Edinburgh có một bầu không khí rất khác. Người ta có thể bước ra khỏi một buổi hòa nhạc cổ điển, đi vài trăm mét và bắt gặp nghệ sĩ đường phố biểu diễn; rẽ vào một phòng triển lãm để xem nghệ thuật đương đại, rồi buổi tối ngồi trong khán phòng xem kịch; hôm sau lại nghe một nhà văn nổi tiếng trò chuyện về cuốn sách mới.

Năm 2026, riêng Liên hoan Quốc tế Edinburgh giới thiệu 147 buổi biểu diễn của các nghệ sĩ đến từ 46 quốc gia trong 24 ngày. Chủ đề năm nay là All Rise, với chương trình đặc biệt chú ý tới nghệ thuật Mỹ và sự hiện diện của nghệ sĩ Mỹ lớn nhất trong lịch sử lễ hội.

Nhưng nếu Liên hoan Quốc tế Edinburgh đại diện cho phần tinh hoa được tuyển chọn kỹ lưỡng, Fringe lại là hình ảnh hoàn toàn khác: tự do, hỗn loạn, bất ngờ và gần như không thể đoán trước.

Fringe bắt đầu từ năm 1947, khi tám đoàn sân khấu xuất hiện ngoài chương trình chính thức của Liên hoan Quốc tế Edinburgh. Từ một sự kiện bên lề, nó phát triển thành một trong những lễ hội nghệ thuật lớn nhất thế giới. Điểm đặc biệt là Fringe không tuyển chọn chương trình theo cách truyền thống: về nguyên tắc, nghệ sĩ có thể tham gia nếu tìm được địa điểm biểu diễn và đáp ứng các điều kiện của lễ hội.

Điểm đặc biệt là Liên hoan Nghệ thuật Fringe không tuyển chọn chương trình theo cách truyền thống: về nguyên tắc, nghệ sĩ có thể tham gia nếu tìm được địa điểm biểu diễn và đáp ứng các điều kiện của lễ hội. Ảnh: Internet

Tinh thần ấy vẫn còn nguyên trong năm 2026. Theo ban tổ chức, Fringe có 3.649 chương trình đến từ 71 quốc gia, trải rộng qua sân khấu, hài kịch, múa, xiếc, ca nhạc, nhạc kịch, văn nói và nhiều loại hình khác.

Con số này đủ để lý giải vì sao không thể "xem hết Fringe". Nó không phải một lễ hội chỉ có vài sân khấu lớn, mà giống một thành phố nghệ thuật thu nhỏ, trong đó mỗi con phố lại có một câu chuyện.

Từ nghệ thuật hàn lâm đến những màn diễn bất ngờ

Điều làm nên sức hút của Edinburgh không chỉ nằm ở số lượng chương trình mà còn ở sự tương phản giữa những thế giới nghệ thuật tưởng như rất xa nhau.

Một bên là Liên hoan Quốc tế Edinburgh với opera, âm nhạc, sân khấu và múa, quy tụ những nghệ sĩ hàng đầu quốc tế. Năm nay có nhạc trưởng Gustavo Dudamel, nghệ sĩ vĩ cầm Nicola Benedetti cùng nhiều dàn nhạc danh tiếng. Dàn nhạc giao hưởng Berlin cũng trở lại Edinburgh sau 20 năm với các chương trình Elgar và Tchaikovsky.

Liên hoan năm nay có sự tham gia của nhạc trưởng Gustavo Dudamel - Giám đốc âm nhạc của Dàn nhạc giao hưởng Los Angeles. Ảnh: Internet

Ngay bên cạnh là Fringe, nơi một nghệ sĩ trẻ chưa ai biết tên có thể đứng trên sân khấu chỉ cách một ngôi sao quốc tế vài con phố.

Sự tồn tại song song của hai mô hình tạo nên một hệ sinh thái đặc biệt: nghệ thuật đỉnh cao không bị tách khỏi nghệ thuật thử nghiệm, còn nghệ sĩ nổi tiếng không hoàn toàn tách biệt với những người mới bắt đầu.

Ngay cả đường phố cũng trở thành một phần của hệ sinh thái đó. Royal Mile và khu vực Mound Precinct biến thành những sân khấu ngoài trời, nơi hàng trăm nghệ sĩ đường phố biểu diễn trước dòng người đông đúc. Đây là một trong những cuộc tập hợp nghệ sĩ đường phố quốc tế lớn nhất, hoàn toàn miễn phí cho khán giả.

Ở Edinburgh tháng 8, nghệ thuật tìm đến khán giả. Một nghệ sĩ có thể giới thiệu vở diễn ngay trên đường. Ảnh: Internet

Đây chính là điểm khiến Edinburgh khác với nhiều thành phố tổ chức lễ hội lớn. Thông thường, khán giả phải tìm đến nhà hát để xem nghệ thuật. Ở Edinburgh tháng 8, nghệ thuật tìm đến khán giả.

Một nghệ sĩ có thể giới thiệu vở diễn ngay trên đường. Một nhóm diễn viên dựng tiết mục ngoài trời. Một nhà văn trò chuyện với độc giả trong không gian nhỏ. Những người chưa từng biết nhau gặp nhau trong hàng chờ trước nhà hát, quán cà phê hay quảng trường.

Thành phố vì thế không chỉ "tổ chức" lễ hội. Thành phố sống cùng lễ hội.

Nếu chỉ có Fringe và Liên hoan Quốc tế, Edinburgh đã đủ sức trở thành điểm đến nghệ thuật đặc biệt. Nhưng điều khiến tháng 8 gần như quá tải về văn hóa là sự xuất hiện đồng thời của hàng loạt lễ hội chuyên ngành.

Liên hoan Nghệ thuật Edinburgh quy tụ các phòng trưng bày, bảo tàng, không gian nghệ sĩ và nhiều tổ chức văn hóa. Ảnh: Internet

Từ ngày 13 đến 19/8, Liên hoan phim Quốc tế Edinburgh mang đến chương trình gồm phim ngắn, phim tài liệu, điện ảnh thử nghiệm và nhiều thể loại khác, tạo thêm một lớp màu điện ảnh cho thành phố giữa mùa lễ hội.

Từ 14/8, Liên hoan Nghệ thuật Edinburgh quy tụ các phòng trưng bày, bảo tàng, không gian nghệ sĩ và nhiều tổ chức văn hóa. Được thành lập năm 2004, đây là lễ hội nghệ thuật thị giác thường niên lớn nhất Vương quốc Anh và kéo dài tới 30/8 trong năm nay.

Từ 15/8, đến lượt văn chương chiếm lĩnh thành phố. Liên hoan Sách Quốc tế Edinburgh diễn ra trong 16 ngày, với gần 600 nhà văn đến từ 41 quốc gia và khoảng 600 sự kiện, trải rộng từ văn học, lịch sử, khoa học đến âm nhạc và biểu diễn trực tiếp.

Chủ đề năm nay là Changing Your Mind – "Thay đổi cách nghĩ", tập trung vào khả năng lắng nghe những quan điểm khác biệt, xem xét lại định kiến và mở rộng cách nhìn về thế giới. Liên hoan Sách không xem sách chỉ là vật thể nằm trên giá, mà là điểm khởi đầu cho cuộc trò chuyện, tranh luận và thay đổi nhận thức.

Từ 15/8, đến lượt văn chương chiếm lĩnh thành phố. Liên hoan Sách Quốc tế Edinburgh diễn ra trong 16 ngày, với gần 600 nhà văn đến từ 41 quốc gia và khoảng 600 sự kiện. Ảnh: Internet

Bởi vậy, khi tháng 8 đến, Edinburgh không chỉ là thành phố của biểu diễn mà còn là thành phố của những ý tưởng.

"Cỗ máy" văn hóa tạo sức mạnh cho cả thành phố

Edinburgh không tình cờ trở thành hiện tượng. Nền móng được đặt từ năm 1947, khi Liên hoan Quốc tế Edinburgh ra đời trong bối cảnh hậu Thế chiến II với mong muốn đưa nghệ thuật trở lại đời sống và tạo không gian giao lưu giữa con người các quốc gia. Fringe xuất hiện bên cạnh lễ hội chính thức, sau đó là các lễ hội dành cho sách, điện ảnh, nghệ thuật thị giác và nhiều lĩnh vực khác.

Kết quả là Edinburgh hiện có một hệ thống lễ hội hoạt động quanh năm, trong đó tháng 8 là thời điểm tập trung dày đặc nhất.

Năm 2026, chương trình Momentum của Festivals Edinburgh tiếp tục đưa các đoàn đại biểu nghệ thuật quốc tế đến Edinburgh. Ảnh: Internet

Đằng sau sự náo nhiệt ấy là một "cỗ máy" tổ chức khổng lồ. Các lễ hội được liên kết thông qua Festivals Edinburgh, tổ chức chiến lược đại diện cho hệ thống các lễ hội lớn của thành phố.

Năm 2026, chương trình Momentum của Festivals Edinburgh tiếp tục đưa các đoàn đại biểu nghệ thuật quốc tế đến Edinburgh, trong đó có đại diện từ Trung Quốc, Bắc Âu, châu Phi hạ Sahara, Trung Đông và Bắc Phi, Đông Nam Á và Thổ Nhĩ Kỳ. Điều này cho thấy Edinburgh không chỉ là nơi trình diễn nghệ thuật mà còn là một điểm giao lưu quốc tế của ngành công nghiệp sáng tạo.

Người ta đến Edinburgh không chỉ để xem nghệ thuật. Họ còn đến để gặp nghệ sĩ, nhà sản xuất, nhà tổ chức, nhà hát, nhà xuất bản và những người đang định hình tương lai của ngành sáng tạo.

Đằng sau vẻ lãng mạn của những nghệ sĩ biểu diễn trên Royal Mile còn là một ngành kinh tế đáng kể. Báo cáo về tác động của các lễ hội Edinburgh cho thấy trong năm 2025, hệ thống lễ hội tạo ra khoảng 558 triệu bảng tác động kinh tế ròng cho Edinburgh và 852 triệu bảng cho toàn Scotland. Hơn 4 triệu lượt tham dự đến từ hơn 100 quốc gia.

Người ta đến Edinburgh không chỉ để xem nghệ thuật. Họ còn đến để gặp nghệ sĩ, nhà sản xuất, nhà tổ chức, nhà hát, nhà xuất bản. Ảnh: Internet

Các lễ hội cũng chi hơn 10 triệu bảng mỗi năm cho nhân lực sáng tạo và các công ty sản xuất có trụ sở tại Scotland, góp phần duy trì việc làm, phát triển kỹ năng và tạo kết nối quốc tế cho ngành sáng tạo địa phương.

Những con số ấy cho thấy văn hóa ở Edinburgh không được xem đơn thuần là hoạt động bên lề của nền kinh tế. Nó là một phần trong chiến lược phát triển thành phố.

Khách quốc tế đến xem biểu diễn cần khách sạn, nhà hàng, phương tiện đi lại, cửa hàng, quán cà phê. Nghệ sĩ cần địa điểm, nhân viên kỹ thuật, quảng bá và sản xuất. Các tổ chức nghệ thuật cần đối tác và nguồn tài trợ. Một chương trình thành công lại tạo cơ hội cho chương trình tiếp theo.

Từ đó hình thành một vòng tròn: nghệ thuật thu hút con người, con người tạo ra hoạt động kinh tế, hoạt động kinh tế tiếp tục nuôi dưỡng hệ sinh thái nghệ thuật.

Vậy vì sao lại là Edinburgh?

Câu trả lời nằm ở sự kết hợp hiếm có giữa lịch sử, quy mô, tinh thần tự do và khả năng tổ chức.

Edinburgh có một trung tâm lịch sử đủ nhỏ để phần lớn hoạt động lễ hội có thể tiếp cận bằng cách đi bộ, nhưng cũng đủ lớn để chứa hàng nghìn nghệ sĩ và hàng triệu lượt khán giả. Ảnh: Internet

Edinburgh có một trung tâm lịch sử đủ nhỏ để phần lớn hoạt động lễ hội có thể tiếp cận bằng cách đi bộ, nhưng cũng đủ lớn để chứa hàng nghìn nghệ sĩ và hàng triệu lượt khán giả. Thành phố có những địa điểm biểu diễn lâu đời nhưng cũng có vô số không gian tạm thời; có nhà hát sang trọng nhưng cũng có sân khấu nhỏ; có những nghệ sĩ hàng đầu thế giới nhưng đồng thời dành chỗ cho người mới.

Quan trọng nhất, Edinburgh đã tạo ra một văn hóa lễ hội. Đến đây vào tháng 8, người dân không chỉ đứng ngoài nhìn lễ hội mà trở thành một phần của nó. Những con phố, quảng trường, nhà hàng, quán cà phê và phương tiện công cộng đều tham gia vào dòng chảy ấy.

Edinburgh đã tạo ra một văn hóa lễ hội. Những con phố, quảng trường, nhà hàng, quán cà phê và phương tiện công cộng đều tham gia vào dòng chảy ấy. Ảnh: Internet

Vì thế, gọi Edinburgh là "trung tâm nghệ thuật của thế giới" trong tháng 8 không hoàn toàn là cách nói hoa mỹ.

Trong vài tuần ngắn ngủi, ranh giới giữa đời sống thường nhật và nghệ thuật gần như biến mất. Một buổi sáng có thể bắt đầu bằng cuộc trò chuyện về văn chương, buổi trưa là triển lãm nghệ thuật, chiều xem một bộ phim mới, tối nghe dàn nhạc quốc tế và đêm xuống vẫn còn những nghệ sĩ trẻ biểu diễn ở một sân khấu nhỏ nào đó.

Báo cáo về tác động của các lễ hội Edinburgh cho thấy trong năm 2025, hệ thống lễ hội tạo ra khoảng 558 triệu bảng tác động kinh tế ròng cho Edinburgh và 852 triệu bảng cho toàn Scotland. Ảnh: Internet

Năm 2026, khi Liên hoan Quốc tế Edinburgh, Fringe, Liên hoan phim, Liên hoa Nghệ thuật và Lễ hội Sách lần lượt hoặc đồng thời mở cửa, thành phố một lần nữa chứng minh điều khiến mình đặc biệt: Edinburgh không chỉ có những lễ hội lớn; bản thân Edinburgh đã trở thành một lễ hội khổng lồ.

Đó có lẽ là bí quyết khiến tháng 8 ở thành phố Scotland này luôn có sức hút mà rất ít nơi trên thế giới có thể sao chép.