Khí hậu quyết định thời kỳ hoàng kim của các đế chế như thế nào?
Trong thế giới nhộn nhịp, rực rỡ của những chân trời mở rộng, dân số tăng trưởng và của cải ngập tràn.
Tác giả: Peter Frankopan/NXB Tri Thức-Omega Plus Books
Trái đất chuyển mình
Một cuốn sách đồ sộ bao trùm lịch sử trái đất, lịch sử nhân loại và lịch sử môi trường, khí hậu trong 4,5 tỷ năm, giúp độc giả hiểu hơn về quan hệ giữa con người và tự nhiên; được viết bởi GS lịch sử toàn cầu tại Đại học Oxford, Peter Frankopan.
Khí hậu quyết định thời kỳ hoàng kim của các đế chế như thế nào?
Trong thế giới nhộn nhịp, rực rỡ của những chân trời mở rộng, dân số tăng trưởng và của cải ngập tràn.
Thời kỳ hoàng kim của đế chế (k.600-k.900)
Thật vậy, với Hồi giáo, sự kiểm soát của Thượng đế đối với thế giới tự nhiên là tuyệt đối đến mức các loài động vật được cho là sẽ tỏ ra đặc biệt cảnh giác trong các ngày thứ Sáu, vì chúng nhận ra đó là ngày mà khải huyền sẽ diễn ra.
Người Hồi giáo được nhắc nhở là không được tát vào mặt các sinh vật hoặc ngược đãi chúng vì “tất cả các loài động vật đều ngợi ca Thượng đế”.
Giống như Kinh Thánh Ki-tô giáo nhấn mạnh ý tưởng rằng Thiên Chúa đã hoàn thiện mọi tạo vật, Kinh Qur’an nói về trật tự, vẻ đẹp và sự hài hoà của thiên nhiên như được Thượng đế sắp đặt.
Hơn nữa, khi nhìn một cách tổng thể, thiên nhiên mang giá trị nội tại và cố hữu, chứ không đơn thuần là có ích cho con người. Như một số học giả đương thời chỉ ra, những giáo lý đầu tiên của Hồi giáo cho rằng đa dạng sinh học và hệ sinh thái phong phú bắt nguồn từ sự sáng tạo của Thượng đế và do đó xứng đáng được tôn trọng và chăm sóc.
Đương nhiên, sự dồi dào trù phú không chỉ là tạo vật của một vị Thượng đế nhân từ mà còn là dấu hiệu của một bậc minh quân. Caliph al-Mutawakkil (trị vì 847-861) được một nhà thơ đương thời ca tụng, nói rằng không phải chỉ có Thượng đế mới xứng đáng được cảm tạ, như ông đã viết trong niềm hân hoan:
Nhờ ơn Ngài, những vùng đất lớn đã trở nên màu mỡ. Chắc chắn rằng thế giới không thể cằn cỗi chừng nào Ngài vẫn là người bảo hộ nó.
Những lời ca tụng như vậy gắn liền với quá trình mở rộng thuỷ lợi và nông nghiệp. Ví dụ, ở Trung Á, với số lượng các khu định cư ốc đảo và diện tích của chúng đã bắt đầu tăng lên từ trước các cuộc chinh phục Ả-rập.
Chúng tiếp tục tăng lên sau đó, mặc dù rõ ràng rằng các bước tiến của người Ả-rập vào khu vực này đã gặp phải sự kháng cự đáng kể và sự tàn phá có chủ ý, ít nhất là ở một số địa điểm.
Thiên nhiên là điều kiện tiên quyết để con người tạo nên những điều hùng vĩ. Ảnh: National Geographic Society.
Sự phát triển của trồng trọt chắc chắn đã được tạo điều kiện bởi thực tế là, vào khoảng năm 650, điều kiện khí hậu đã thay đổi khắp Trung Á, cao nguyên Tây Tạng, vùng thảo nguyên Mông Cổ và miền đông Trung Quốc, khiến khí hậu trở nên mát hơn và ẩm hơn, lượng mưa lớn hơn vừa có lợi cho trồng trọt, vừa làm tăng độ phủ thảm thực vật giúp chăn nuôi gia súc phát triển.
Trong thế giới nhộn nhịp, rực rỡ của những chân trời mở rộng, dân số tăng trưởng và của cải ngập tràn, “ẩm thực cao cấp” là một cách thể hiện bản sắc văn hoá quan trọng, đặc biệt là đối với giới thượng lưu thành thị vốn qua thời gian đã vượt ra khỏi phạm vi giàu có và quyền lực đơn thuần.
Mặc dù một số người mỉa mai rằng Baghdad là “vùng đất vui vẻ cho người giàu” nhưng “với người nghèo khổ là nơi trú ngụ của đau khổ và buồn phiền”, tại đây từng có nhu cầu lớn về những nguyên liệu ẩm thực tốt nhất cũng như kiến thức về nguồn gốc và cách chế biến chúng.
Đừng để bị lừa dẫn đến ý nghĩ rằng người giàu sẽ ăn thức ăn khác với người bình thường, tác giả của một cuốn sách dạy nấu ăn ở Baghdad cảnh báo. Sự khác biệt về hương vị và trải nghiệm nằm ở sự sạch sẽ chi tiết của nguyên liệu - cũng như của các thứ nồi niêu dùng để nấu chúng.
Do đó, điều quan trọng là phải có thực hành vệ sinh tốt trong nhà bếp, bao gồm việc có các loại dao và thớt riêng cho thịt và cho rau củ, và sử dụng vật liệu vệ sinh có chất lượng tốt để rửa tay.
Khẩu vị cá nhân đôi khi có thể kỳ dị, chẳng hạn như Caliph al-Wathiq, người có sở thích ăn cà tím và đã từng ăn đến bốn mươi quả chỉ trong một bữa.
Một số người sành ăn chống lại việc ăn chay, cho rằng các món ăn chỉ làm từ rau là trò lừa dối, vì chúng được làm cho giống thịt nhưng ăn lại chẳng giống chút nào.
“Những món rau tầm thường không dành cho tôi”, một nhà thơ viết để phản đối; “Kebab của tôi đâu rồi? Các món chiên đâu rồi? Món thịt nướng mọng nước và thịt tẩm gia vị thì sao? Hãy mang chúng ra đây!”
Dù các vấn đề thị thành chiếm được sự quan tâm của hầu hết các nhà bình luận đương thời ở tất cả các khu vực này - “họ cũng đặc biệt chú ý đến chuyện triều chính” - trong thời kỳ tăng trưởng dân số, đô thị hoá và các hình thức tiêu dùng gia tăng, việc duy trì tính bền vững của nông nghiệp là điều tối cần thiết.
Điều này lại phụ thuộc vào nhiều yếu tố rất khác nhau, không chỉ giữa các vùng với nhau mà đôi khi ngay giữa các vùng gần gũi nhau. Khí hậu tất nhiên là một trong những yếu tố đó; nhưng khoảng cách đến nơi tiêu thụ, sự sẵn có của nguồn lao động để làm nông nghiệp, chuyên môn hoá cây trồng, độ tương thích của đất và năng suất tối ưu cũng không kém phần quan trọng.
Tuy nhiên, điều quan trọng trên hết là việc quản lý nguồn nước, không chỉ có ý nghĩa về mặt đánh giá tình hình sản xuất nông nghiệp. Các nhà nước tiền công nghiệp phụ thuộc rất nhiều vào nền kinh tế nông thôn và trên hết là vào thuế đất đai. Thương mại chắc chắn cũng quan trọng và đang nhận được nhiều sự quan tâm xứng đáng từ các học giả hiện đại.
Dù vậy, nguồn thu từ đất đai vẫn cao hơn nhiều so với thu từ thương mại đường dài hay chặng ngắn. Không có gì ngạc nhiên khi đã có nhiều nỗ lực được đổ vào việc đánh giá chất lượng đất, quyền sở hữu đất và mức hoa lợi thu được. Do đó, các vua chúa Hồi giáo đã tiến hành các cuộc điều tra ruộng đất định kỳ, giống như các vua Sasan tiền bối đã làm trước đó.
Ngoài ra, quan lại cũng cẩn thận ghi chép thông tin về tình hình thuỷ văn, hệ thống tưới tiêu và nguồn nước, nhằm cố gắng tối đa hoá hoa lợi mà vương triều có thể thu được.
Những đánh giá này đương nhiên phụ thuộc vào việc lượng mưa phải duy trì ổn định và - quan trọng không kém - là nhu cầu đất đai và nguồn nước sẵn có không tăng.
Khi cán cân nghiêng sai hướng, các vấn đề sẽ nảy sinh. Ví dụ, vào khoảng đầu thế kỷ thứ Chín, một loạt thách thức đã xuất hiện kéo theo những hậu quả to lớn về kinh tế - xã hội và chính trị.