Khi học sinh gặp dấu hiệu khủng hoảng tâm lý, người lớn nên phản ứng thế nào?

1. Cách nhận diện những thay đổi tâm lý bất thường ở trẻ

Không phải mọi lúc buồn bã, cáu gắt hay giảm hứng thú đều là dấu hiệu khủng hoảng tâm lý. Tuy nhiên, khi những thay đổi này xuất hiện rõ rệt, kéo dài hoặc ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày, người lớn cần quan tâm nhiều hơn.

Một học sinh trước đây vui vẻ, hòa đồng có thể đột nhiên trở nên thu mình, ít nói, không muốn gặp bạn bè hoặc từ chối những hoạt động từng yêu thích. Một số trẻ lại biểu hiện bằng sự cáu gắt, dễ nổi nóng, nhạy cảm hoặc phản ứng mạnh trước những việc nhỏ.

Khó ngủ, ngủ quá nhiều, thay đổi khẩu vị, thường xuyên mệt mỏi, khó tập trung hoặc kết quả học tập giảm sút cũng có thể đi kèm những vấn đề về sức khỏe tinh thần. Một số trẻ có thể thường xuyên nói những câu như "Con vô dụng", "Con không làm được gì", "Mọi người sẽ tốt hơn nếu không có con" hoặc thể hiện cảm giác tuyệt vọng về tương lai.

Người lớn cần chú ý đến sự thay đổi so với trạng thái thường ngày của chính trẻ. Không nên chỉ dựa vào một biểu hiện đơn lẻ để kết luận trẻ đang mắc một vấn đề tâm lý.

Trong cuộc trò chuyện, người lớn nên kiên nhẫn lắng nghe, cho trẻ thời gian suy nghĩ và diễn đạt cảm xúc.

2. Lắng nghe để trẻ cảm thấy mình được an toàn

Khi nhận thấy trẻ có dấu hiệu bất ổn, phản ứng đầu tiên của người lớn có ý nghĩa rất quan trọng. Hãy chọn thời điểm phù hợp, tìm một không gian riêng tư và bắt đầu cuộc trò chuyện bằng sự quan tâm chân thành.

Bạn có thể nói: "Dạo này bố/mẹ thấy con có vẻ mệt và ít nói hơn. Có chuyện gì khiến con khó chịu không?". Những câu hỏi mở như vậy tạo cơ hội để trẻ chia sẻ theo cách của mình.

Trong cuộc trò chuyện, người lớn nên kiên nhẫn lắng nghe, cho trẻ thời gian suy nghĩ và diễn đạt cảm xúc. Một số trẻ có thể không muốn nói ngay hoặc chỉ chia sẻ từng phần nhỏ. Khi đó, sự hiện diện và thái độ bình tĩnh của người lớn vẫn rất quan trọng.

Những câu như "Có gì đâu mà phải buồn", "Bạn khác còn khó khăn hơn con", "Chuyện nhỏ như vậy cũng suy nghĩ" có thể khiến trẻ cảm thấy cảm xúc của mình không được công nhận. Trẻ có thể thu mình hơn và ngại tìm kiếm sự giúp đỡ trong những lần sau.

Người lớn có thể xác nhận cảm xúc của trẻ bằng những lời đơn giản như: "Bố/mẹ hiểu chuyện này khiến con rất áp lực" hoặc "Con có thể kể cho bố/mẹ nghe, bố/mẹ sẽ lắng nghe". Sự đồng cảm không đồng nghĩa với việc đồng ý với mọi suy nghĩ của trẻ mà trước hết giúp trẻ cảm thấy mình được tôn trọng và không phải đối diện với khó khăn một mình.

3. Khi nào cần tìm sự hỗ trợ chuyên môn?

Nếu những thay đổi về cảm xúc và hành vi kéo dài, ảnh hưởng đến việc học, giấc ngủ, ăn uống, các mối quan hệ hoặc khả năng sinh hoạt bình thường, gia đình nên cân nhắc đưa trẻ đến gặp chuyên gia tâm lý hoặc nhân viên y tế để được đánh giá.

Đặc biệt, người lớn cần chú ý khi trẻ nói về cái chết, tự làm đau bản thân, muốn biến mất hoặc cho rằng cuộc sống không còn ý nghĩa. Những dấu hiệu này cần được xem xét nghiêm túc, kể cả khi trẻ nói trong lúc tức giận hoặc chưa có biểu hiện cụ thể về ý định tự sát.

Trong tình huống trẻ có nguy cơ tự gây thương tích hoặc tự sát, cha mẹ không nên để trẻ ở một mình. Người lớn cần ở bên, giữ môi trường xung quanh an toàn, hạn chế khả năng trẻ tiếp cận thuốc, vật sắc nhọn hoặc những phương tiện có thể gây tổn thương.

Việc tìm đến chuyên gia không có nghĩa trẻ "có vấn đề" hay gia đình đã thất bại trong việc chăm sóc con. Sức khỏe tâm thần cũng cần được quan tâm và điều trị khi cần thiết như sức khỏe thể chất.

Bên cạnh hỗ trợ chuyên môn, trẻ cần duy trì những sinh hoạt cơ bản như ngủ đủ, ăn uống đều đặn, vận động phù hợp và giữ kết nối với những người mà trẻ cảm thấy tin tưởng. Gia đình, nhà trường và chuyên gia có thể phối hợp để tạo cho trẻ một môi trường an toàn, giảm bớt áp lực và từng bước phục hồi.

Điều quan trọng nhất khi một học sinh rơi vào khủng hoảng tâm lý là trẻ biết rằng mình không phải đối diện với khó khăn một mình. Một người lớn đủ bình tĩnh để lắng nghe, không phán xét và sẵn sàng tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần có thể trở thành điểm tựa rất quan trọng đối với trẻ.