Những tổn thương âm thầm tuổi vị thành niên: Bài 1: Khi áp lực, sự cô độc tích tụ

Áp lực bủa vây trẻ

Thời gian qua, nhiều cơ sở y tế trên địa bàn Hà Nội tiếp nhận trẻ vị thành niên gặp các vấn đề về sức khỏe tâm thần như: Trầm cảm, rối loạn lo âu.

Tại Viện Sức khỏe tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai, số trẻ vị thành niên đến khám và điều trị rối loạn tâm thần có xu hướng gia tăng. Trong 6 tháng đầu năm 2024, Viện tiếp nhận 584 trẻ điều trị nội trú; đến trong 5 tháng đầu năm 2025, con số này đã lên tới 705 trẻ. Đáng chú ý, mỗi tháng, Viện tiếp nhận khoảng 8.000 lượt người đến khám, trong đó, trẻ dưới 19 tuổi chiếm khoảng 10%.

Bác sĩ Viện Sức khỏe tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai thăm khám cho trẻ. Ảnh: Thùy Giang

Một trường hợp điển hình được các bác sĩ tại đây chia sẻ là N.T.H. (16 tuổi), từng nhiều năm đạt danh hiệu học sinh giỏi và thi đỗ vào ngôi trường trung học phổ thông mơ ước. Thế nhưng, sau kỳ thi vào lớp 10, niềm vui của nữ sinh dần bị phủ bóng bởi những triệu chứng bất thường như: Đau đầu, chóng mặt, mất ngủ. H. thường xuyên rơi vào trạng thái bồn chồn, bất an dù không có nguy cơ cụ thể nào trước mắt. Những lo lắng xuất hiện lặp đi lặp lại, chiếm nhiều thời gian, khiến em khó tập trung học tập và ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt hằng ngày.

H. không chia sẻ những bất an với cha mẹ vì sợ gia đình lo lắng. Có những đêm, em trằn trọc đến 2-3 giờ sáng mới có thể ngủ được. Tình trạng thiếu ngủ kéo dài khiến nữ sinh mệt mỏi, dễ cáu gắt, chán ăn, đồng thời, kết quả học tập bắt đầu sa sút. Sau khi được thăm khám và đánh giá, H. được chuyển đến Viện Sức khỏe Tâm thần. Tại đây, các bác sĩ nhận định những biểu hiện của em phù hợp với rối loạn lo âu ở lứa tuổi học sinh.

Điều đáng nói, H. không phải là trường hợp cá biệt. Theo các bác sĩ, nhiều trẻ gặp vấn đề tâm lý lại là những em chăm ngoan, học giỏi. Áp lực học tập, cùng kỳ vọng từ bản thân và gia đình, có thể khiến trẻ rơi vào trạng thái lo lắng kéo dài khi kết quả không đạt như mong muốn. Khi khủng hoảng tâm lý không được nhận diện và hỗ trợ kịp thời, trẻ có thể xuất hiện nhiều biểu hiện bất thường, ảnh hưởng đến sức khỏe, thậm chí có hành vi tự làm tổn thương bản thân.

Rối loạn lo âu ở trẻ thường diễn tiến âm thầm, dễ bị nhầm với áp lực học tập, hoặc tâm lý tuổi dậy thì. Một phụ huynh có con học trung học phổ thông chia sẻ, gia đình từng nghĩ việc con học nhiều, thức khuya là biểu hiện của sự tự giác. Chỉ đến khi con mất ngủ, cáu gắt, thu mình, chị mới nhận ra những thay đổi ấy không đơn thuần là áp lực thi cử.

“Có thời điểm, tôi chỉ hỏi con được bao nhiêu điểm, đã làm xong bài chưa, mà không hỏi con có vui không, có chuyện gì khiến con buồn không... Đến khi con không muốn nói chuyện, tôi mới nhận ra mình đã bỏ qua nhiều tín hiệu bất thường từ con”, chị chia sẻ.

Khi trẻ tổn thương tìm đến mạng xã hội

Câu chuyện của gia đình phụ huynh trên cũng cho thấy một thực tế: khi trẻ không tìm được sự đồng hành từ những người gần gũi nhất, các em có thể lựa chọn những cách khác để giải tỏa cảm xúc. Trong đó, mạng xã hội ngày càng trở thành một không gian để trẻ tìm kiếm sự đồng cảm, chia sẻ những điều khó nói và kết nối với những người có trải nghiệm tương tự.

Vừa qua, một nhóm facebook có tên “Con ghét bố mẹ” thu hút lượng theo dõi, chia sẻ lớn. Từ khoảng 40.000 thành viên ngày 28-9, hội nhóm tăng lên khoảng 385.200 người vào sáng 4-10 và tiếp tục có xu hướng gia tăng. Trong nhóm, nhiều em đã chia sẻ những ức chế, cảm giác bị bỏ rơi, thậm chí rơi vào trầm cảm. Có những bạn ở tuổi dậy thì cho biết cha mẹ thiếu sự quan tâm, chăm lo và cũng không thể chia sẻ vấn đề của mình với cha mẹ.

Theo Thạc sĩ tâm lý lâm sàng Phạm Quỳnh Trang, Trung tâm Chăm sóc sức khỏe tinh thần, Bệnh viện Đa khoa Phương Đông, việc một cộng đồng có hàng trăm nghìn người, trong đó có nhiều đứa trẻ chia sẻ những tổn thương trong cảm xúc, cho thấy phía sau có thể tồn tại nhu cầu được lắng nghe.

“Những chia sẻ này cũng có thể phản ánh nhiều vấn đề trong quan hệ cha mẹ - con cái, từ cách làm cha mẹ, phong cách giáo dục đến khả năng giáo dục và điều hòa cảm xúc của cả cha mẹ và con. Trong một số trường hợp, còn có thể liên quan đến bạo lực gia đình, bạo lực học đường hoặc hành vi vi phạm pháp luật”, Thạc sĩ Phạm Quỳnh Trang phân tích.

Theo chuyên gia, chữ “ghét” có nhiều sắc thái, từ không thích, ác cảm, coi thường đến chán ghét, căm ghét. Trong một số trường hợp, đó có thể là cách diễn đạt sự tức giận, thất vọng, bất lực hoặc tổn thương mà trẻ chưa thể nói ra, hoặc chưa được thấu hiểu. Một người có thể yêu cha mẹ nhưng đồng thời cảm thấy bị kiểm soát, phán xét hoặc không được tôn trọng.

Khi không thể chia sẻ và được thấu hiểu từ cha mẹ, bạn bè hoặc người lớn xung quanh, một số người trẻ tìm đến môi trường trực tuyến vì cảm thấy dễ mở lời hơn. Việc gặp những người có trải nghiệm tương tự cũng có thể giúp người đang mâu thuẫn với cha mẹ cảm thấy mình không phải là người duy nhất gặp vấn đề.

“Tuy nhiên, môi trường trực tuyến cũng tiềm ẩn những tác động ngược chiều. Chia sẻ có giá trị hỗ trợ khi có sự lắng nghe và phản hồi phù hợp từ cả hai phía. Ngược lại, nếu trở thành hành vi trút xả cảm xúc tiêu cực, uất hận dồn dập, lặp đi lặp lại và một chiều, người tham gia có thể kiệt quệ về cảm xúc, lo âu hoặc bất lực”, Thạc sĩ Phạm Quỳnh Trang phân tích.

Tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường, Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội, Ủy viên Ban chấp hành Hội bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam. Ảnh: Nhân vật cung cấp.

Ở một góc nhìn khác, Tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường, Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội, Ủy viên Ban chấp hành Hội bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam chia sẻ: “Không nên nhìn vào cái tên “Con ghét bố mẹ” rồi vội vàng kết luận rằng hàng trăm nghìn người trẻ trong đó đều là những người “ghét bố mẹ”, “vô ơn” hay có vấn đề về đạo đức. Tên gọi của một hội nhóm có thể gây sốc nhưng không phản ánh đầy đủ tâm trạng, hoàn cảnh và động cơ của từng người tham gia”.

Theo Tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường, có người tham gia vì tò mò, có người muốn tìm một nơi để chia sẻ những điều khó nói trong gia đình, có người tìm thấy sự đồng cảm từ những câu chuyện giống mình, cũng có người đơn giản chỉ muốn đọc và quan sát. Sự gia tăng rất nhanh số lượng thành viên cũng là một tín hiệu xã hội đáng suy nghĩ. Nó cho thấy nhu cầu được lắng nghe, được chia sẻ và được thừa nhận cảm xúc của một bộ phận người trẻ đang rất lớn.

“Phía sau nhiều bài viết là áp lực học tập, sự kỳ vọng của cha mẹ, những mâu thuẫn trong gia đình, cảm giác không được thấu hiểu, bị so sánh, áp đặt hoặc thiếu sự kết nối. Vì vậy, tôi cho rằng điều đáng quan tâm không phải là có bao nhiêu người “ghét bố mẹ”, mà là tại sao có nhiều người cảm thấy cần phải tìm đến một không gian như vậy để nói ra những điều họ không thể hoặc không muốn nói với cha mẹ”, Tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường nhấn mạnh.

Những tổn thương tâm lý sẽ khó được tháo gỡ nếu trẻ vẫn phải tự mình đối diện với áp lực và khoảng cách trong giao tiếp. Nhận diện được dấu hiệu mới chỉ là bước đầu; điều quan trọng hơn là người lớn cần làm gì để trở thành điểm tựa an toàn cho trẻ?