Khi khoa học tiếp nối sứ mệnh với Tổ quốc: Cuộc trở về bắt đầu từ những mẫu ADN

Mỗi mẫu hài cốt được chuyển tới Trung tâm Giám định ADN, Viện Sinh học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, đều được đánh mã số và xử lý theo quy trình chặt chẽ. Những ký hiệu ấy giúp tránh nhầm lẫn trong giám định, nhưng với Thạc sĩ Vũ Anh Tuấn - giám định viên, người nhiều năm trực tiếp thực hiện công việc này, chúng không hề vô cảm.

“Đằng sau những ký tự tưởng chừng rất khô khan ấy là một con người đã hy sinh, là một gia đình đã chờ đợi suốt nhiều năm để tìm kiếm câu trả lời”, anh nói.

Công việc của Tuấn bắt đầu từ hiện trường. Anh cùng đồng nghiệp đến nghĩa trang lựa chọn mẫu xương, răng, trước khi đưa về phòng thí nghiệm tách chiết ADN, giải trình tự, phân tích dữ liệu và đối sánh với thân nhân.

Mẫu hài cốt có thể nằm dưới đất 40-70 năm, ADN bị phân hủy dưới tác động của khí hậu nóng ẩm. Tuấn nhớ những năm đầu, không ít mẫu phải lưu lại dù đã tách chiết nhiều lần, thử nhiều phương pháp. “Đó là những ngày tháng thật sự căng thẳng và bất lực”, anh kể.

Nhưng sau mỗi mẫu chưa có kết quả là một gia đình có thể vẫn đang đợi tin.

PGS.TS Phí Quyết Tiến, Viện trưởng Viện Sinh học, cũng cảm nhận sự thay đổi ấy qua hành trình phát triển công nghệ. Khi nghiên cứu, các nhà khoa học nhìn mẫu như vật liệu thí nghiệm. Đến khi ứng dụng thực tế, ý nghĩa của từng mẫu hiện lên rõ rệt.

“Đằng sau những mẫu mà chúng tôi đang làm là một danh tính của một liệt sĩ đã hy sinh”, ông Tiến nói. Có những gia đình đợi hàng chục năm; khi các chứng cứ khác không còn, ADN gần như là cơ hội cuối cùng để trả lại tên cho người đã khuất. Bởi thế, kết quả giám định không đơn thuần là dữ liệu khoa học mà gắn với việc ghi nhận đúng danh tính người đã hiến dâng cuộc đời cho độc lập, tự do của đất nước.

Theo ông Tiến, phương pháp giám định thường quy dựa trên ADN ty thể từng đóng vai trò quan trọng, nhưng gặp giới hạn trước các mẫu hài cốt phân hủy nặng. Số liệu ông dẫn cho thấy chỉ khoảng 22% mẫu cho dữ liệu đủ điều kiện đối sánh với thân nhân bằng công nghệ thường quy.

ADN trong nhiều mẫu chỉ còn những đoạn dài khoảng 30-70 cặp bazơ, khiến phương pháp cần đoạn ADN dài hơn khó khai thác thông tin.

Từ năm 2021, các nhà khoa học của Viện Hàn lâm đã chuẩn bị, thử nghiệm và từng bước làm chủ công nghệ giải trình tự thế hệ mới kết hợp phân tích các điểm biến thể di truyền đơn nucleotide, gọi là NGS-SNP. Thay vì phụ thuộc vào những đoạn ADN dài, phương pháp này có thể khai thác thông tin từ các vị trí biến thể trên những đoạn ngắn còn sót lại.

“Đằng sau những mẫu mà chúng tôi đang làm là một danh tính của một liệt sĩ đã hy sinh”, PGS.TS Phí Quyết Tiến, Viện trưởng Viện Sinh học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, chia sẻ. 

Tại Nghĩa trang liệt sĩ Trà Lĩnh, Cao Bằng, ông Tiến cho biết tỷ lệ thu được dữ liệu ADN phục vụ đối sánh trong đợt thử nghiệm đã tăng lên khoảng 90%. Theo kết quả được công bố, 54 trong số 58 mẫu đủ điều kiện giám định đã thu được dữ liệu SNP đạt yêu cầu. Đây là tỷ lệ khai thác được dữ liệu, không phải tỷ lệ xác định được danh tính. Để gọi đúng tên một liệt sĩ, các nhà khoa học còn cần dữ liệu thân nhân và các căn cứ đối sánh đủ tin cậy.

Giám định viên Vũ Anh Tuấn nhớ tới những mẫu từng thất bại với công nghệ cũ. Khi NGS-SNP được đưa vào nghiên cứu, nhóm đã rà soát để tái xét nghiệm. Trong dự án hợp tác với Ủy ban Quốc tế về Người mất tích (ICMP), có 42 trong số 100 mẫu nghiên cứu đã từng được phân tích nhiều lần mà không cho kết quả; áp dụng phương pháp mới, phần lớn trong số đó đã thu nhận được ADN.

Không phải mẫu nào cũng thành công, nhưng công nghệ mới còn cho phép đối sánh theo cả dòng cha và dòng mẹ, xem xét quan hệ huyết thống qua nhiều thế hệ. Khi thân nhân gần không còn, dữ liệu của người họ hàng xa hơn vẫn có thể mở thêm cơ hội.

Tuy vậy, anh Tuấn luôn nhắc mình không được nhầm tín hiệu khả quan với kết luận cuối cùng. Phân tích dữ liệu giải trình tự có độ phủ thấp, tính toán khả năng quan hệ huyết thống, loại bỏ dữ liệu tạp nhiễm và đối chiếu phả hệ đều cần sự thận trọng. “Công nghệ chỉ là công cụ”, anh nhấn mạnh. Quyết định cuối cùng phải dựa trên bằng chứng đủ chắc chắn, bởi phía sau kết luận là niềm tin của một gia đình.

Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, triển khai từ ngày 15/3/2026 đến 27/7/2027, đặt ra nhiệm vụ lớn: tìm kiếm, quy tập khoảng 7.000 hài cốt, lấy mẫu tại khoảng 230.000 ngôi mộ chưa xác định được thông tin và giám định ADN khoảng 18.000 mẫu. Các con số này là những mục tiêu khác nhau của chiến dịch, không đồng nghĩa toàn bộ mẫu được lấy đều phải giám định ngay trong cùng giai đoạn.

Để đáp ứng tiến độ, ông Phí Quyết Tiến cho biết Viện Sinh học vừa tiếp tục khai thác phương pháp thường quy với các mẫu phù hợp, vừa phát triển NGS-SNP cho những mẫu khó. Các nhà khoa học tận dụng ngày nghỉ, thời gian ngoài giờ, đồng thời cải tiến khâu phân loại mẫu, tự động hóa những bước có thể và tối ưu phần mềm đối sánh. Mỗi thay đổi đều nhằm rút ngắn thời gian xử lý nhưng phải giữ nguyên yêu cầu kiểm soát chất lượng, nhất là với mẫu vật có nguy cơ tạp nhiễm. Trí tuệ nhân tạo được nghiên cứu ứng dụng trong các công đoạn hỗ trợ như sàng lọc, phân nhóm, không thay thế quyết định chuyên môn của giám định viên.

Thạc sĩ Vũ Anh Tuấn - giám định viên Trung tâm Giám định ADN, Viện Sinh học.

Nhưng đẩy nhanh một quy trình không có nghĩa được phép giản lược những bước bảo đảm độ tin cậy. Tuấn nói áp lực lớn nhất với anh không chỉ là số mẫu chuyển về trong thời gian ngắn mà còn là nỗi lo bỏ sót một trường hợp. “Công tác giám định ADN không thể chạy theo cảm tính, mỗi mẫu phải trải qua quy trình nghiêm ngặt, không được phép cắt bớt công đoạn”.

TS. Nguyễn Hoàng Châu, Giám đốc Chương trình tại Việt Nam của Ủy ban Quốc tế về Người mất tích (ICMP) cho biết, trong sáng kiến do Chính phủ Hoa Kỳ tài trợ, tổ chức này phối hợp với Viện Hàn lâm chuyển giao kỹ thuật phân tích ADN hài cốt phân hủy nặng, thử nghiệm trên mẫu thực tế và đào tạo nhân lực Việt Nam.

Từ năm 2021, các nhà khoa học của Viện Hàn lâm đã chuẩn bị, thử nghiệm và từng bước làm chủ công nghệ giải trình tự thế hệ mới kết hợp phân tích các điểm biến thể di truyền đơn nucleotide, gọi là NGS-SNP.

Còn theo TS. Trần Trung Thành, Giám đốc Trung tâm Giám định ADN, đơn vị đã tiếp nhận, làm chủ và tối ưu quy trình phù hợp với đặc điểm mẫu trong nước. Dù kết quả bước đầu khả quan, cần tiếp tục kiểm nghiệm trên tập mẫu lớn trước khi triển khai rộng.

Ông Kevin Lin, chuyên gia cấp cao kỹ thuật microarray (vi mảng ADN) từ Thermo Fisher Scientific (Hoa Kỳ) - công ty hàng đầu thế giới về hoá chất và thiết bị xét nghiệm - nhấn mạnh: Ban đầu chuyên gia hướng dẫn từng bước, sau đó nhân sự địa phương tự vận hành và kiểm tra chất lượng dữ liệu, chỉ cần hỗ trợ khi phát sinh vấn đề. Đây là kinh nghiệm đào tạo trên nền tảng vi mảng, khác với kỹ thuật giải trình tự NGS-SNP.

Từ những chia sẻ ấy, có thể thấy hợp tác quốc tế chỉ mang lại giá trị lâu dài khi tri thức được chuyển thành khả năng làm chủ của đội ngũ Việt Nam. Đó cũng là cách để thành quả của một dự án không kết thúc cùng thời hạn hỗ trợ của đối tác.

Viện trưởng Viện Sinh học Phí Quyết Tiến cho biết, Viện Hàn lâm đang triển khai đào tạo, chuyển giao kỹ thuật cho các đơn vị giám định thuộc lĩnh vực quân đội, công an và y tế. Một nhiệm vụ khác là xây dựng cơ chế liên thông dữ liệu hài cốt và thân nhân, để kết quả giám định có thể được đối sánh hiệu quả trên phạm vi cả nước.

Những yêu cầu về nhân lực, định mức kỹ thuật, vật tư và cơ sở dữ liệu cũng cho thấy khoa học không thể phát huy tác dụng nếu chỉ dừng lại ở thành tựu nghiên cứu. Tinh thần của Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được soi chiếu từ đây. Đó là tạo điều kiện để công nghệ phục vụ nhiệm vụ thực tiễn, để trí thức được giao việc lớn và kết quả nghiên cứu trở thành năng lực quốc gia.

Trong lịch sử, nhiều thế hệ trí thức Việt Nam đã đem tri thức phục vụ sự nghiệp giành độc lập và xây dựng đất nước. Hôm nay, những người làm công tác giám định ADN tiếp nối tinh thần ấy bằng một nhiệm vụ lặng thầm: tìm lại tên cho những người đã hy sinh.

Với Thạc sĩ Vũ Anh Tuấn, mỗi giai đoạn đều có một ý nghĩa riêng. Dữ liệu bước đầu cho thấy khả năng đối sánh mang đến hy vọng; kết quả được xác nhận đem lại sự yên tâm về chuyên môn. Nhưng khoảnh khắc đáng nhớ nhất vẫn là khi gia đình nhận được tin. Đến khi ấy, những con số và báo cáo mới trở thành câu trả lời cho một cuộc chờ đợi kéo dài nhiều thế hệ.

Anh mong sau 500 ngày đêm, sẽ có thêm nhiều gia đình biết được nơi người thân yên nghỉ. Với những người còn đợi kết quả, anh nhắn gửi: “Xin các gia đình đừng mất niềm tin”.

Chính từ những mẫu ADN nhỏ bé, khoa học đang tiếp nối sứ mệnh với Tổ quốc: Không chỉ góp phần xây dựng tương lai mà còn trả lại danh tính cho những người đã hy sinh để đất nước có ngày hôm nay.

PGS.TS Phí Quyết Tiến cũng hiểu rằng mỗi mẫu giám định thành công có thể mở thêm cơ hội trả lại tên tuổi và nơi thuộc về cho một liệt sĩ. Nhiệm vụ phía trước vẫn rất lớn, không phải trường hợp nào cũng có thể giải quyết ngay. Nhưng những bước tiến công nghệ, sự kiên trì của người giám định và sự phối hợp của nhiều cơ quan đang từng ngày mở rộng khả năng tìm kiếm.

Có những cuộc trở về không thể là một cuộc đoàn tụ trọn vẹn. Đó có thể chỉ là một cái tên được xác nhận trên bia mộ, một gia đình biết nơi để thắp nén hương cho người thân. Chính từ những mẫu ADN nhỏ bé ấy, khoa học đang tiếp nối sứ mệnh với Tổ quốc: Không chỉ góp phần xây dựng tương lai mà còn trả lại danh tính cho những người đã hy sinh để đất nước có ngày hôm nay.

Thiết kế: Hằng Trần