Khi kỳ thi tốt nghiệp gánh quá nhiều kỳ vọng

Những sai phạm thi cử xảy ra tại Tuyên Quang và một số địa phương thời gian qua thêm một lần gióng lên hồi chuông về tính trung thực trong giáo dục. Nhưng đằng sau câu chuyện gian lận không chỉ là bệnh thành tích hay trách nhiệm của một vài cá nhân, mà còn là câu hỏi lớn hơn, đó là phải chăng chúng ta đang đặt quá nhiều kỳ vọng lên một kỳ thi?

Gian lận thi cử bào mòn niềm tin

Những diễn biến bất thường tại Điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang (tỉnh Tuyên Quang), Điểm thi Trường THPT Lê Trực (tỉnh Quảng Trị)... khiến dư luận xôn xao, phụ huynh lo lắng, nhiều người làm giáo dục không khỏi chạnh lòng. Không phải vì đây là lần đầu tiên xảy ra sai phạm trong thi cử, mà bởi sau nhiều bài học đắt giá, xã hội vẫn phải tiếp tục nhắc nhau về những điều tưởng như căn bản nhất, đó là thầy phải ra thầy, trò phải ra trò và sự trung thực phải là nền tảng của giáo dục.

Bệnh thành tích không chỉ xuất hiện trong các kỳ thi. Nhiều cuộc thi nghiên cứu khoa học kỹ thuật dành cho học sinh từng nhiều lần gây tranh cãi khi có những đề tài vượt quá năng lực của một học sinh phổ thông. Không ít nghi vấn cho rằng dấu ấn của người lớn, của giáo viên đã lấn át vai trò của học sinh. Một sân chơi vốn được tạo ra để khơi dậy niềm say mê nghiên cứu khoa học dần mất đi ý nghĩa khi giá trị thật bị che lấp bởi những thành tích được "làm đẹp".

Điều đáng sợ nhất của gian lận không nằm ở vài điểm số bị thay đổi mà nó làm ảnh hưởng đến sự công bằng trong giáo dục, khiến những người trung thực dần cảm thấy mình trở nên lạc lõng. Bởi khi người gian lận thi cử được hưởng lợi, còn người trung thực lại phải chịu thiệt thòi.

Theo nhiều chuyên gia, công nghệ có thể là một giải pháp cần thiết. Camera giám sát, trí tuệ nhân tạo phân tích dữ liệu điểm thi hay những hệ thống cảnh báo bất thường hoàn toàn có thể giúp phát hiện sai phạm nhanh hơn, chính xác hơn. Tuy nhiên, công nghệ cũng chỉ là công cụ, điều quyết định vẫn là con người. Một hệ thống giám sát hiện đại sẽ không có nhiều ý nghĩa nếu người có trách nhiệm không đủ quyết tâm xử lý sai phạm. Muốn lấy lại niềm tin, công nghệ phải đi cùng chế tài đủ nghiêm, minh bạch và không có ngoại lệ.

Đã đến lúc trả kỳ thi về đúng chức năng của nó

Sau vụ gian lận điểm thi năm 2018 tại Hà Giang, Sơn La và Hòa Bình, nhiều người từng hy vọng những lỗ hổng của hệ thống sẽ được vá kín. Thế nhưng mỗi lần xảy ra sai phạm mới, câu hỏi lại được đặt ra: Điều gì khiến một kỳ thi luôn trở thành mục tiêu của những hành vi gian lận?

Có lẽ nguyên nhân không chỉ nằm ở thành tích. Trong nhiều năm, kỳ thi tốt nghiệp THPT đồng thời đảm nhận quá nhiều vai trò. Nó vừa xác nhận học sinh hoàn thành chương trình phổ thông, vừa là căn cứ để đánh giá chất lượng dạy học của địa phương, vừa trở thành dữ liệu tuyển sinh của rất nhiều trường đại học trên cả nước.

Khi điểm số có thể quyết định cánh cửa vào đại học, cơ hội nghề nghiệp, thậm chí thay đổi tương lai của một người trẻ, sức ép dành cho kỳ thi cũng tăng lên. Có lẽ đã đến lúc cần nhìn nhận lại chức năng của kỳ thi tốt nghiệp THPT. Một kỳ thi tốt nghiệp trước hết nên trả lời câu hỏi đơn giản nhất: Sau 12 năm học, học sinh đã đạt được những yêu cầu tối thiểu của chương trình giáo dục phổ thông hay chưa? Điều cần được đo không phải là khả năng giải những câu hỏi đánh đố để phân hóa điểm số, mà là năng lực đọc hiểu, tư duy, vận dụng kiến thức vào những tình huống gần gũi với cuộc sống.

Từ năm 2025, điểm xét tốt nghiệp được tính bằng cả kết quả thi và quá trình học tập. Đây là bước điều chỉnh cho thấy việc đánh giá học sinh không nên chỉ dựa vào vài giờ làm bài thi. Tuy nhiên, nếu học bạ trở thành một phần quan trọng của kết quả tốt nghiệp thì việc đánh giá trong nhà trường cũng phải đủ thống nhất, minh bạch và có cơ chế kiểm tra chéo để bảo đảm sự công bằng.

Kỳ thi còn một chức năng quan trọng khác là cung cấp dữ liệu để ngành giáo dục nhìn lại chính mình. Sau mỗi mùa thi, điều đáng quan tâm không chỉ là bao nhiêu điểm 10 hay ai là thủ khoa, mà là học sinh đang yếu ở đâu, môn học nào còn nhiều khoảng trống, sự chênh lệch giữa các vùng miền ra sao và những chính sách nào cần được điều chỉnh.

Muốn vậy, dữ liệu sau kỳ thi cần được phân tích sâu hơn thay vì chỉ dừng lại ở bảng phổ điểm. Khi những con số được đọc đúng, kỳ thi sẽ không chỉ là điểm kết thúc của một năm học mà còn trở thành cơ sở để cải thiện chất lượng giáo dục.

Sai phạm thi cử tại Tuyên Quang, Quảng Trị... rồi sẽ được xử lý theo quy định. Nhưng xử lý một vụ việc không đồng nghĩa với việc những nguy cơ tương tự sẽ không còn tái diễn. Khôi phục niềm tin vào giáo dục không phải chỉ là câu chuyện của việc phát hiện và xử phạt gian lận.

Điều quan trọng hơn là xây dựng một hệ thống trong đó sự trung thực được bảo vệ, người ngay thẳng không phải chịu thiệt thòi và một kỳ thi được đặt đúng vào vai trò vốn có của nó. Khi đó, áp lực thành tích sẽ bớt đi, còn giá trị của giáo dục sẽ có thêm cơ hội để trở về với điều căn bản nhất, đó là "học thật, thi thật" và nuôi dưỡng những con người trung thực, tử tế.