Khi người dân trở thành 'hoa tiêu ký ức' trên hành trình tìm hài cốt liệt sĩ

Giữa cái nắng gay gắt của vùng đất Ea Knốp (Đắk Lắk) trưa 8/7, tiếng máy xúc hòa cùng tiếng cuốc xẻng của hàng chục cán bộ, chiến sĩ Ban Chỉ huy Quân sự xã Ea Knốp và Đội K51 (Bộ CHQS tỉnh Đắk Lắk) vẫn không ngừng vang lên trong khu vườn nhãn của gia đình ông Tô Điền Lâm (57 tuổi, thôn Đoàn Kết 1). Dưới lớp đất ấy, lực lượng tìm kiếm hy vọng sẽ tìm thấy hài cốt chiến sĩ, liệt sĩ Kiều Đăng Khoa, quê Hà Tây (cũ), nay là TP Hà Nội, người đã hy sinh trong kháng chiến cách đây hơn nửa thế kỷ.

Điều đặc biệt là cuộc tìm kiếm lần này không bắt đầu từ những tài liệu lưu trữ, mà từ ký ức của một người dân.

Mở lại ký ức hơn 10 năm để tìm đồng đội

Ít ngày trước, trong quá trình Ban CHQS xã Ea Knốp tuyên truyền, vận động người dân cung cấp thông tin về các phần mộ liệt sĩ còn thất lạc, ông Tô Điền Lâm đã chủ động báo tin về một ngôi mộ mà ông từng nghe thân nhân và đồng đội liệt sĩ nhắc đến nhiều năm trước.

Không ngần ngại, ông sẵn sàng để lực lượng chức năng đưa hai máy xúc vào đào bới cả khu vườn nhãn đang cho thu hoạch với mong muốn góp phần đưa người lính năm xưa trở về với gia đình.

Máy xúc tìm kiếm hài cốt chiến sĩ, liệt sĩ Kiều Đăng Khoa trong vườn nhà ông Tô Điền Lâm.

Ông Lâm kể, năm 2001 gia đình mua khu đất rộng hơn 3.000m². Đến khoảng năm 2005, một đoàn gồm thân nhân và những đồng đội từng trực tiếp chôn cất liệt sĩ Kiều Đăng Khoa tìm đến nhờ xác định vị trí ngôi mộ.

“Theo thông tin từ đoàn tìm kiếm, liệt sĩ Kiều Đăng Khoa hy sinh trong trận chiến ác liệt tại một sân bay dã chiến năm 1972. Vị trí chôn cất được xác định cách khu đất của gia đình tôi khoảng 400m, gần một cây Kơ nia lớn. Khi đó mọi người đã tìm nhiều ngày nhưng không có kết quả nên đành trở về”, ông Lâm nhớ lại.

Ông Tô Điền Lâm nhớ lại kí ức những đồng đội từng trực tiếp chôn cất liệt sĩ Kiều Đăng Khoa kể lại.

Hơn mười năm đã trôi qua nhưng ông vẫn còn nhớ khá rõ những lời kể của các cựu chiến binh về địa hình, hướng đi và cách chôn cất.

Theo ký ức của ông, thi hài liệt sĩ được bọc trong tấm tăng nilon, bên cạnh còn có một số di vật như đôi giày, thắt lưng, bút máy và bi đông nước. Dù nhiều vị trí đã được đào tìm nhưng khi ấy vẫn chưa xác định được chính xác nơi an táng.

Thời gian trôi qua, những số điện thoại liên lạc với đoàn tìm kiếm cũng thất lạc. Ký ức ấy tưởng chừng sẽ chìm vào quên lãng cho đến khi được ông Lâm kể lại với lực lượng quân sự địa phương.

Đánh giá đây là nguồn thông tin có giá trị, Ban CHQS xã Ea Knốp cùng Công an xã nhanh chóng phối hợp với Đội K51 khảo sát hiện trường, đối chiếu hồ sơ lịch sử và báo cáo Ban Chỉ huy phòng thủ khu vực 4 - M‘Drắk để xây dựng phương án tìm kiếm.

Mảnh tăng được đội tìm kiếm phát hiện trong vườn nhà của ông Lâm.

Sau hai ngày triển khai, lực lượng tìm kiếm đã phát hiện những mảnh tăng dưới lòng đất. Đây là dấu hiệu quan trọng giúp củng cố thêm niềm tin về vị trí chôn cất liệt sĩ.

Trung tá Lại Duy Nguyên - Trợ lý chính trị, Ban chỉ huy quân sự xã Ea Knốp, cho biết dù còn nhiều khó khăn nhưng đơn vị sẽ kiên trì tìm kiếm đến cùng.

”Dù thế nào chúng tôi cũng quyết tâm tìm được hài cốt liệt sĩ. Đó là trách nhiệm và nghĩa vụ của những người làm công tác quy tập“, Trung tá Nguyên nói.

Mỗi nguồn tin của người dân là một hy vọng đưa liệt sĩ trở về

Không chỉ ở Ea Knốp, nhiều cuộc quy tập hài cốt liệt sĩ trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk thời gian qua đều bắt đầu từ những ký ức được người dân gìn giữ suốt hàng chục năm.

Mới đây, từ nguồn tin của ông Sô Hỗn (96 tuổi, dân tộc Chăm H’roi, trú thôn Phước Tân, xã Tây Sơn), Đội K51 đã phối hợp với chính quyền địa phương quy tập hai hài cốt liệt sĩ tại khu vực núi Hòn Ông.

Từ nguồn tin của ông Sô Hỗn, Đội K51 đã phối hợp với chính quyền địa phương quy tập hai hài cốt liệt sĩ tại khu vực núi Hòn Ông.

Trong ký ức của người cựu giao liên, giai đoạn 1968-1969 ông từng hoạt động tại khu vực Bệnh xá Trúc Bạch bên dòng suối Cà Lúi. Khi đó, nhiều cán bộ, chiến sĩ bị thương được đưa về điều trị, không ít người đã hy sinh và được an táng quanh khu vực bệnh xá.

Nhiều lần trực tiếp dẫn đường, ông Hỗn đưa lực lượng chức năng băng rừng, lội suối hơn 5km để xác định vị trí chôn cất. Chính những ký ức tưởng như rất bình thường của người dân địa phương đã trở thành “tấm bản đồ sống”, giúp lực lượng quy tập tìm được các liệt sĩ sau nhiều thập kỷ.

Theo Đại tá Đinh Văn Hưng, Chính ủy Bộ CHQS tỉnh Đắk Lắk, Phó Trưởng ban Thường trực Ban Chỉ đạo tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ tỉnh, toàn tỉnh có khoảng 23.000 liệt sĩ hy sinh qua các thời kỳ chiến tranh.

Hai hài cốt liệt sĩ được tìm thấy trên núi Hòn Ông qua tin báo của cụ ông 96 tuổi.

Đến nay, các cơ quan chức năng đã tìm kiếm, quy tập được hơn 10.300 hài cốt. Tuy nhiên vẫn còn hơn 6.600 liệt sĩ chưa được quy tập và trên 6.000 liệt sĩ chưa xác định được thông tin.

“Trên những cánh rừng xa xôi, nương rẫy hay vùng đất từng in dấu chiến tranh, vẫn còn nhiều người lính chưa xác định được nơi an nghỉ. Đó là nỗi day dứt của tất cả chúng ta”, Đại tá Hưng chia sẻ.

Theo ông, khó khăn lớn nhất hiện nay không chỉ là tìm được hài cốt mà còn là xác định đúng danh tính để các liệt sĩ được trở về với tên tuổi, quê hương của mình.

Điều đó đòi hỏi phải đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ như giám định ADN, số hóa hồ sơ liệt sĩ, đối chiếu dữ liệu quân nhân, đồng thời tiếp tục phát huy vai trò của nhân chứng lịch sử và người dân địa phương.

Đây cũng là mục tiêu trọng tâm của Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Chiến dịch không chỉ hướng đến việc tìm thêm những phần mộ còn thất lạc mà còn nỗ lực trả lại tên cho các Anh hùng liệt sĩ, để ngày càng ít đi những tấm bia mang dòng chữ “chưa biết tên”.

Mỗi cuộc điện thoại của người dân, mỗi ký ức được kể lại, mỗi dấu mốc trên cánh rừng hay góc vườn hôm nay đều có thể trở thành chiếc chìa khóa mở ra hành trình đưa một người lính trở về với gia đình sau hàng chục năm xa cách. Đó cũng là minh chứng rằng trong hành trình tri ân những người đã ngã xuống vì Tổ quốc, nhân dân luôn là những “người chỉ đường” thầm lặng nhưng vô cùng quan trọng.