Khi sinh viên thành nguồn 'bao cấp' chính cho bộ máy đại học

Học phí đại học liên tục tăng, thậm chí có chương trình tăng gấp đôi sau một năm, trong khi nguồn thu từ nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ còn hạn chế. Theo các chuyên gia, một trong những nguyên nhân nằm ở cách triển khai tự chủ đại học.

Lý do học phí trường công tăng cao

Theo PGS.TS Nguyễn Xuân Hoàn, Hiệu trưởng trường Đại học Công Thương TP.HCM, bức tranh học phí đại học hiện nay phân hóa sâu sắc theo mức độ tự chủ và nhóm ngành. Việc học phí liên tục tăng, thậm chí nhảy vọt gấp đôi ở một số cơ sở, bắt nguồn chủ yếu từ bước ngoặt chuyển dịch sang cơ chế tự chủ tài chính.

Khi Nhà nước cắt giảm hoặc ngừng cấp ngân sách chi thường xuyên và chi đầu tư, khung trần học phí theo quy định được nâng lên gấp 2 đến 2,5 lần để nhà trường tự cân đối thu chi.

Bên cạnh đó, các trường buộc phải tính đúng, tính đủ giá dịch vụ đào tạo nhằm bù đắp chi phí vận hành, đầu tư trang thiết bị công nghệ cao, khấu hao cơ sở vật chất, thực hiện kiểm định chuẩn quốc tế và tăng thu nhập để giữ chân giảng viên giỏi trước áp lực trượt giá.

Ông Hoàn nhận định xu hướng này là tất yếu theo quy luật kinh tế giáo dục, nhưng đang tạo ra rào cản lớn về khả năng tiếp cận của người học có hoàn cảnh khó khăn.

Đồng quan điểm, theo TS Lê Viết Khuyến, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ GD&ĐT), khi ngân sách Nhà nước giảm, các trường tự chủ phải tìm nguồn thu khác để duy trì hoạt động. Bốn nguồn thu chính sẽ gồm học phí; nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ; hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp trong trường; cùng nguồn tài trợ từ các tổ chức, cá nhân.

Tuy nhiên, hiện nay, phần lớn trường đại học Việt Nam chưa có năng lực nghiên cứu và chuyển giao công nghệ đủ mạnh để tạo nguồn thu đáng kể. Vì vậy, học phí vẫn là khoản thu dễ khai thác và có tỷ trọng lớn nhất.

Khi học phí trở thành nguồn thu chủ yếu, các trường dễ rơi vào hai lựa chọn để tăng nguồn lực: Mở rộng quy mô tuyển sinh hoặc tăng mức thu. Theo ông Khuyến, điều này có thể dẫn đến tình trạng nhà trường ưu tiên số lượng người học hơn chất lượng đào tạo, đồng thời liên tục điều chỉnh học phí để bù đắp chi phí hoạt động.

Nhìn từ góc độ quản trị tài chính, PGS.TS Nguyễn Xuân Hoàn cũng cho rằng sự phụ thuộc lớn vào học phí phản ánh năng lực tự chủ tài chính của nhiều trường còn hạn chế. Theo ông, người học hiện phải gánh khoảng 70-85% chi phí vận hành, khấu hao cơ sở vật chất và tái đầu tư của một số cơ sở giáo dục đại học.

Ông Hoàn nhận định điểm nghẽn cốt lõi khiến nguồn thu từ nghiên cứu và chuyển giao công nghệ còn hạn chế nằm ở cả rào cản thể chế lẫn tính ứng dụng nội tại. Về cơ chế, các quy định hiện hành về quản lý tài sản công, định giá tài sản trí tuệ và thành lập doanh nghiệp spin-off trong trường công lập còn nhiều vướng mắc, làm triệt tiêu động lực thương mại hóa sáng chế.

Về năng lực, nhiều đề tài còn nặng tính hàn lâm, chưa bám sát bài toán đặt hàng từ thị trường sản xuất kinh doanh, khiến mối liên kết đại học - doanh nghiệp chủ yếu dừng ở việc tuyển dụng sinh viên hơn là hợp tác R&D quy mô lớn.

Theo ông Hoàn, để chấm dứt tình trạng người học phải trở thành nguồn "bao cấp" chính cho bộ máy, tự chủ đại học bắt buộc phải được cởi trói về mặt pháp lý nhằm khai phóng thị trường khoa học công nghệ trong nhà trường.

Nguồn thu phụ thuộc lớn vào học phí phản ánh năng lực tự chủ tài chính của nhiều trường còn hạn chế. Ảnh minh họa: Duy Hiệu.

Tổ chức thu học phí phù hợp với điều kiện kinh tế của sinh viên

Mới đây, Bộ GD&ĐT đã có công văn đề nghị các cơ sở giáo dục đại học rà soát mức thu học phí năm học 2026-2027 đối với từng trình độ, ngành và chương trình đào tạo.

Các trường thực hiện đúng quy định về cơ chế thu học phí. Theo đó, học phí được thu định kỳ hàng tháng; trường hợp người học tự nguyện, trường có thể thu một lần cho cả học kỳ hoặc năm học.

Ở góc độ quản trị nhà trường, PGS.TS Nguyễn Xuân Hoàn cho rằng các trường cần có phương án tổ chức thu học phí phù hợp hơn với điều kiện kinh tế của sinh viên.

Hiện, nhiều trường lựa chọn thu học phí theo học kỳ thay vì theo tháng. Theo ông Hoàn, cách làm này xuất phát từ đặc thù đào tạo theo tín chỉ và nhu cầu bảo đảm dòng tiền của nhà trường. Thu học phí đầu kỳ giúp trường chủ động kinh phí trả lương giảng viên, mua sắm vật tư thực hành và duy trì hạ tầng phục vụ đào tạo. Cách thu này cũng giảm chi phí quản lý, đối soát và hạn chế rủi ro khi sinh viên thôi học hoặc bỏ dở môn.

Tuy nhiên, việc phải đóng một khoản tiền lớn trong thời gian ngắn có thể tạo áp lực cho những gia đình chưa kịp chuẩn bị tài chính. Để giải quyết vấn đề, ông Hoàn đề xuất các trường có thể chia học phí thành 2-3 đợt trong một học kỳ.

Ngoài ra, trường có thể xem xét gia hạn thời gian nộp học phí, phối hợp với ngân hàng triển khai các chương trình trả góp không tính lãi suất. Đồng thời, việc mở rộng quỹ học bổng hỗ trợ đột xuất và kết nối hiệu quả các gói tín dụng chính sách sẽ tạo mạng lưới an sinh vững chắc, vừa bảo đảm nguồn thu ổn định cho nhà trường, vừa san sẻ gánh nặng kinh tế cho người học.