Khi Tết là hành trình trở về với cội rễ đạo đức của mỗi người

Tết - thời khắc gia đình được hàn gắn và củng cố

Trong đời sống thường nhật, gia đình có thể bị phân tán bởi nhịp sống gấp gáp, bởi khoảng cách địa lý và áp lực mưu sinh. Nhưng Tết đến, mọi con đường dường như đều hướng về một điểm chung: Nhà. Tết không đơn thuần là kỳ nghỉ. Đó là khoảng thời gian hiếm hoi để các thế hệ trong gia đình được ở bên nhau trọn vẹn, cùng ăn một mâm cơm, cùng nhìn lại một năm đã qua, cùng chia sẻ những điều chưa kịp nói. Chính trong những khoảnh khắc tưởng như bình dị ấy, gia đình được tái thiết, được chữa lành, được làm mới. Các nhà xã hội học từng chỉ ra rằng: Ở những xã hội mà gia đình giữ vai trò trung tâm, khả năng tự điều chỉnh và ổn định xã hội cao hơn. Với người Việt, Tết chính là cơ chế văn hóa đặc biệt giúp gia đình không bị rạn nứt trước sức ép hiện đại hóa.

Tết đến, mọi con đường dường như đều hướng về một điểm chung: Nhà.

Bàn thờ tổ tiên - trung tâm tinh thần của mỗi ngôi nhà Việt

Nếu gia đình là hình hài của Tết, thì bàn thờ tổ tiên chính là linh hồn của Tết Việt. Đó không chỉ là nơi đặt bát hương, di ảnh, lễ vật, mà là không gian đạo đức nơi các thế hệ đối thoại với quá khứ. Trong tâm thức người Việt, thờ cúng tổ tiên không mang tính mê tín, mà là một hình thức tri ân và tự vấn. Trước bàn thờ, con người tự nhắc mình rằng mình đến từ đâu, mang trong mình dòng máu nào, và có trách nhiệm gì với gia đình, dòng họ, quê hương.

Trong xã hội hiện đại, nhiều giá trị bị đặt lên bàn cân lợi ích - hiệu quả, thì bàn thờ tổ tiên giữ vai trò như một điểm neo đạo lý, giúp con người không trượt khỏi chuẩn mực. Không phải ngẫu nhiên mà dù sống ở thành phố hay nông thôn, trong nước hay nước ngoài, người Việt vẫn cố gắng giữ một bàn thờ tổ tiên trong nhà. Nhiều học giả văn hóa quốc tế khi nghiên cứu Việt Nam đã nhận xét: Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên chính là “hiến pháp tinh thần” của xã hội Việt, bởi nó tạo ra sự liên tục đạo đức giữa các thế hệ.

Bàn thờ tổ tiên - trung tâm tinh thần của mỗi ngôi nhà Việt.

Gia phong - nền tảng đạo đức thầm lặng nhưng bền bỉ

Gia phong không phải là những điều ghi trên giấy, mà là những quy ước sống được truyền qua hành vi, lời nói, cách ứng xử trong gia đình. Đó là cách con cháu thưa gửi với ông bà, cách cha mẹ dạy con về đúng - sai, cách mỗi người giữ gìn danh dự gia đình trong xã hội. Tết là dịp gia phong được thể hiện rõ nhất. Trong mâm cỗ, trong cách chúc Tết, trong việc đi thăm họ hàng, làng xóm, người ta nhận ra ngay một gia đình có nền nếp hay không. Gia phong tốt không tạo ra những con người hoàn hảo, nhưng tạo ra những con người biết giới hạn, biết kính trên nhường dưới, biết sống có trách nhiệm. Trong bối cảnh xã hội hiện đại với nhiều biến động giá trị, gia phong trở thành lá chắn đạo đức mềm, giúp cá nhân không bị cuốn trôi bởi chủ nghĩa cá nhân cực đoan.

Tết và “bản ngã gia đình” của người Việt

Khác với nhiều nền văn hóa đề cao cái tôi cá nhân, văn hóa Việt Nam hình thành một bản ngã gia đình: Con người ý thức về mình trong mối quan hệ với gia đình, tổ tiên và cộng đồng. Tết là lúc bản ngã ấy được khơi dậy mạnh mẽ nhất. Người thành đạt hay chưa thành đạt, khi về nhà ngày Tết đều trở lại vị trí quen thuộc: là con, là cháu, là thành viên của một dòng chảy nhiều thế hệ. Chính sự “thu nhỏ cái tôi” ấy giúp con người Việt giữ được sự khiêm nhường, cân bằng và nhân văn. Các nhà nghiên cứu văn hóa cho rằng: bản ngã gia đình chính là nền tảng để xã hội Việt Nam duy trì sự gắn kết và ổn định lâu dài, ngay cả trong những giai đoạn khó khăn nhất.

Thờ cúng tổ tiên trong xã hội hiện đại - không cũ, mà sâu hơn

Có quan điểm cho rằng, trong xã hội hiện đại, thờ cúng tổ tiên sẽ dần mai một. Nhưng thực tế cho thấy điều ngược lại: Hình thức có thể thay đổi, nhưng chiều sâu tinh thần ngày càng rõ nét. Ngày nay, mâm cỗ có thể giản dị hơn, nghi lễ gọn nhẹ hơn, nhưng ý nghĩa đạo lý vẫn nguyên vẹn. Thờ cúng tổ tiên không đối lập với đời sống hiện đại, mà giúp hiện đại hóa có điểm tựa văn hóa. Nhiều chuyên gia xã hội học nhận định: trong bối cảnh toàn cầu hóa, những xã hội giữ được hệ giá trị gia đình và truyền thống sẽ có sức đề kháng văn hóa mạnh hơn trước các cú sốc bên ngoài.

Tết Việt không đứng vững nhờ pháo hoa hay lễ hội hoành tráng, mà nhờ những trụ cột thầm lặng: Gia đình bền chặt, gia phong nghiêm cẩn và bàn thờ tổ tiên ấm khói hương. Chừng nào những trụ cột ấy còn được gìn giữ, chừng đó Tết vẫn còn chiều sâu, xã hội vẫn còn nền tảng đạo đức, và con người Việt vẫn còn điểm tựa để đi xa mà không lạc gốc. Tết, suy cho cùng, không chỉ là thời điểm bắt đầu một năm mới, mà là lời nhắc nhở mỗi người về trách nhiệm sống tử tế với quá khứ, hiện tại và tương lai.