Khi thể chế mở đường, công trường lên tiếng

Năm 2025, cả nước khởi công và khánh thành 564 công trình, dự án, với tổng mức đầu tư hơn 5,14 triệu tỷ đồng. Không phải vài dự án điểm, không phải vài địa phương dẫn đầu, mà là một mặt bằng đầu tư rộng khắp, đồng thời, quy mô lớn. Những con số ấy là kết quả của một điều kiện tiên quyết: thể chế đã bắt đầu mở đường cho phát triển.

Trong nhiều năm, cải cách thể chế ở Việt Nam thường được nói đến bằng ngôn ngữ rất trừu tượng. Luật sửa rồi lại sửa, nghị quyết ban hành dày đặc, nhưng ngoài đời sống, nhiều dự án vẫn mắc kẹt.

Năm 2025 đánh dấu một sự thay đổi đáng chú ý: cải cách thể chế lần đầu tiên có thể nhìn thấy bằng bê tông, thép và nhịp máy thi công.

Cải cách thể chế đã đi vào chiều sâu, không chỉ tạo ra nhiều công trình mà còn đặt nền móng cho việc nâng cao chất lượng vận hành và khai thác hạ tầng. Ảnh: Hoàng Hà

Thể chế không còn đứng ngoài cuộc

Khi Chính phủ xác định cải cách thể chế là “đột phá của đột phá” nhưng thay vì sửa lẻ tẻ từng quy định, Chính phủ chọn cách làm lại nền móng: thể chế hóa đồng bộ các nghị quyết lớn của Bộ Chính trị, từ phát triển khoa học – công nghệ, kinh tế tư nhân, hội nhập quốc tế cho tới xây dựng và thi hành pháp luật.

Kết quả là một khối lượng công việc lập pháp và dưới luật chưa từng có. Trong nhiệm kỳ 2021–2025, Quốc hội đã thông qua hơn 178 luật, pháp lệnh, nghị quyết; Chính phủ ban hành 936 nghị định. Riêng năm 2025, con số văn bản được thông qua và ban hành đạt mức kỷ lục.

Nhưng nếu chỉ nhìn vào số lượng thì chưa đủ. Điều quan trọng hơn là tư duy làm luật đã thay đổi. Các “điểm nghẽn” pháp lý được gọi tên cụ thể. Những quy định vướng mắc không còn bị đẩy sang nhiệm kỳ sau. Pháp luật bắt đầu được nhìn như một công cụ tháo gỡ, chứ không phải hàng rào an toàn tuyệt đối.

Vì sao vốn tư nhân vào mạnh?

Cấu trúc của dòng vốn đầu tư năm 2025 là một chỉ báo rất đáng suy nghĩ. Trong hơn 5,14 triệu tỷ đồng vốn đầu tư khởi công và khánh thành, vốn tư nhân chiếm tới 74,6%, trong khi vốn nhà nước chỉ hơn một phần tư.

Điều này cho thấy một sự dịch chuyển quan trọng. Vốn tư nhân không vào vì ưu đãi nhiều hơn, mà vì rủi ro giảm đi. Cải cách thể chế trong nhiệm kỳ này đã tác động trực tiếp tới thứ mà doanh nghiệp sợ nhất: sự bất định.

Khi hàng nghìn thủ tục hành chính được cắt giảm, khi điều kiện kinh doanh được đơn giản hóa, khi thời gian xử lý hồ sơ được rút ngắn, chi phí không chỉ giảm trên giấy. Quan trọng hơn, tâm lý chờ đợi mù mờ được giải tỏa. Một dự án biết mình sẽ đi bao lâu, qua bao nhiêu cửa, ai chịu trách nhiệm, sẽ dễ được quyết định hơn nhiều so với một dự án “có thể kéo dài vô hạn”.

Chính sự thay đổi ấy đã kéo dòng vốn tư nhân trở lại, không chỉ ở các lĩnh vực quen thuộc, mà cả ở hạ tầng, năng lượng, đô thị – những lĩnh vực có vòng đời dài và ràng buộc pháp lý phức tạp.

Đầu tư công không còn đi ‘một mình’

Một điểm đáng chú ý khác của năm 2025 là vai trò dẫn dắt thực chất của đầu tư công. Không phải bằng việc Nhà nước làm thay doanh nghiệp, mà bằng cách mở đường.

Theo các tính toán, mỗi 1% giải ngân đầu tư công có thể làm GDP tăng thêm 0,058 điểm phần trăm. Quan trọng hơn, mỗi đồng ngân sách nhà nước bỏ ra có thể kéo theo khoảng 1,5 đồng vốn xã hội, tạo thành 2,5 đồng đầu tư cho nền kinh tế.

Cơ chế này không mới trên lý thuyết, nhưng trước đây rất khó vận hành. Thể chế chồng chéo, thủ tục kéo dài, rủi ro pháp lý cao khiến đầu tư công và đầu tư tư thường đi lệch nhịp. Nhiệm kỳ này, việc xử lý vướng mắc pháp luật, tiếp nhận phản ánh từ thực tiễn, hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp đã giúp giảm đáng kể rủi ro chính sách. Khi “luật chơi” rõ ràng hơn, đầu tư công mới thực sự làm được vai trò kích hoạt.

Hạ tầng – nơi thể chế bộc lộ rõ nhất

Nếu phải chọn một case study tiêu biểu cho cải cách thể chế giai đoạn 2021–2025, thì đó chính là hạ tầng.

Cuối năm 2025, Việt Nam hoàn thành hơn 3.800 km cao tốc, vượt mục tiêu đề ra; trục Bắc – Nam cơ bản thông suốt từ Lạng Sơn đến Cà Mau. Chỉ trong 5 năm, 2.025 km cao tốc được đưa vào khai thác – gần gấp đôi tổng chiều dài cao tốc của 20 năm trước đó.

Đây không chỉ là câu chuyện xây nhanh hơn. Điều quan trọng là cách làm đã khác. Phân cấp mạnh hơn cho địa phương, xử lý song song nhiều thủ tục, quyết định theo tiến độ thực tế thay vì chờ đủ mọi điều kiện “lý tưởng”. Những gì từng bị coi là không thể làm nhanh, nay đã được tính bằng tháng, bằng quý.

Cùng với giao thông là các công trình năng lượng, truyền tải điện, hạ tầng dữ liệu, hàng không. Chúng không còn là những dự án rời rạc, mà dần hình thành một cấu trúc hạ tầng chiến lược mới, mở rộng không gian phát triển cho nền kinh tế.

Điều này phản ánh một thực tế tích cực: cải cách thể chế đã đi vào chiều sâu, không chỉ tạo ra nhiều công trình hơn, mà còn đặt nền móng cho việc nâng cao chất lượng vận hành và khai thác hạ tầng trong giai đoạn phát triển tiếp theo. Đây chính là điểm xuất phát thuận lợi để Chính phủ tiếp tục hoàn thiện, nâng tầm hiệu quả đầu tư trong những năm tới.

Nhìn lại để đi tiếp

Tổng vốn đầu tư toàn xã hội năm 2025 ước đạt trên 4,15 triệu tỷ đồng, tương đương 32,3% GDP; bình quân 5 năm đạt khoảng 33,2% GDP, đúng vùng mục tiêu chiến lược đề ra. Những con số ấy không phải là may mắn nhất thời, mà phản ánh một nền móng thể chế đã được gia cố.

Nhìn lại nhiệm kỳ 2021–2025, dấu ấn lớn nhất của cải cách thể chế không nằm ở một đạo luật cụ thể, mà ở việc đặt lại vai trò của Nhà nước: từ quản lý sang kiến tạo, từ kiểm soát sang mở đường.

Cải cách thể chế đã giúp dòng vốn chuyển động, công trường nhộn nhịp trở lại, không gian tăng trưởng được mở rộng. Nhưng cũng từ đó, yêu cầu cho giai đoạn 2026–2030 trở nên khắt khe hơn.

Không chỉ làm nhiều hơn, mà phải làm đến nơi đến chốn, để mỗi dự án hoàn thành không chỉ là một kỷ lục mới, mà là một giá trị thực sự cho nền kinh tế và đời sống xã hội với phương cách “biến nguy thành cơ”,“xoay chuyển tình thế, chuyển đổi trạng thái”.

Tư Giang

Lan Anh