Khí tượng thủy văn - điểm tựa phát triển bền vững

ĐBP - Ngày 3/10/2026 đánh dấu 81 năm Ngày truyền thống ngành Khí tượng thủy văn Việt Nam. Trải qua hơn tám thập kỷ xây dựng và trưởng thành, từ những trạm quan trắc ban đầu đến mạng lưới hiện đại, ngành Khí tượng thủy văn ngày càng khẳng định vai trò đặc biệt trong phòng, chống thiên tai, bảo vệ tính mạng, tài sản của nhân dân và phục vụ phát triển kinh tế - xã hội. Tại Điện Biên, trước những diễn biến ngày càng cực đoan, khó lường của thời tiết, yêu cầu nâng cao chất lượng dự báo, cảnh báo trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Cán bộ Đài Khí tượng Thủy văn tỉnh Điện Biên thực hiện quan trắc, ghi nhận số liệu khí tượng tại vườn quan trắc.

81 năm vì sự an toàn của nhân dân

Ngày 3/10/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 41, đặt nền móng cho ngành Khí tượng thủy văn Việt Nam. Từ năm 2019, ngày 3/10 hằng năm được xác định là Ngày truyền thống của ngành. 81 năm qua là hành trình bền bỉ của nhiều thế hệ cán bộ khí tượng thủy văn, những người lặng thầm bám trạm, theo dõi từng biến động của mưa, bão, lũ, dòng chảy để những bản tin dự báo được truyền đi kịp thời, góp phần bảo vệ cuộc sống bình yên của nhân dân.

Thông điệp “Khí tượng thủy văn Việt Nam - 81 năm vì tương lai bền vững” không chỉ gợi nhắc truyền thống mà còn đặt ra yêu cầu mới đối với một ngành khoa học có ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống và phát triển. Trong điều kiện biến đổi khí hậu ngày càng rõ nét, thiên tai diễn biến phức tạp, thông tin khí tượng thủy văn không đơn thuần phục vụ việc biết “ngày mai nắng hay mưa”, mà đã trở thành một nguồn dữ liệu thiết yếu cho chỉ đạo, điều hành, quy hoạch và tổ chức sản xuất.

Điện Biên là tỉnh miền núi, địa hình phức tạp, bị chia cắt mạnh bởi các dãy núi cao, thung lũng và hệ thống sông, suối. Những đặc điểm đó khiến các hiện tượng mưa lớn cục bộ, lũ, dông lốc, rét đậm, rét hại, băng giá, sương muối hay nắng nóng có thể gây tác động lớn trong phạm vi hẹp và diễn biến rất nhanh.

Đài Khí tượng Thủy văn tỉnh Điện Biên quản lý mạng lưới gồm 1 trạm ra đa thời tiết, 1 trạm thám không vô tuyến, 4 trạm khí tượng cơ bản, 3 trạm thủy văn cơ bản và 11 trạm đo mưa tự động. Đây là những “mắt xích” quan trọng trong hệ thống theo dõi, thu nhận dữ liệu, phục vụ dự báo, cảnh báo thiên tai trên địa bàn. Trong năm 2026, công tác dự báo khí tượng thủy văn cơ bản đáp ứng yêu cầu phục vụ phòng, chống thiên tai, hỗ trợ chỉ đạo, điều hành và góp phần giảm thiểu rủi ro.

Tuy nhiên, thách thức ngày càng lớn khi biến đổi khí hậu khiến nhiều hình thái thời tiết cực đoan có xu hướng gia tăng cả về cường độ và tần suất; một số giá trị mưa, mực nước đã vượt mức lịch sử. Cùng với đó, tốc độ đô thị hóa, phát triển kết cấu hạ tầng và yêu cầu ngày càng cao của công tác phòng, chống thiên tai đòi hỏi thông tin dự báo phải nhanh hơn, chính xác hơn và chi tiết hơn.

Từ dự báo thời tiết đến hạ tầng dữ liệu phát triển

Giá trị của khí tượng thủy văn ngày nay đã vượt xa phạm vi một bản tin dự báo hằng ngày. Dữ liệu về mưa, nhiệt độ, độ ẩm, mực nước, lưu lượng dòng chảy đang tham gia ngày càng sâu vào quá trình lập quy hoạch, xây dựng kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và tổ chức sản xuất.

Trong nông nghiệp, thông tin khí tượng thủy văn hỗ trợ xây dựng lịch thời vụ, điều chỉnh cơ cấu cây trồng, chủ động nguồn nước tưới và hạn chế tác động của thời tiết bất lợi. Đối với thủy lợi và tài nguyên nước, số liệu mưa, mực nước, dòng chảy là căn cứ quan trọng cho vận hành hồ chứa, hệ thống tiêu thoát nước và bảo đảm an toàn công trình.

Trong lĩnh vực giao thông, xây dựng và du lịch, dự báo chính xác giúp các đơn vị chủ động lựa chọn thời gian thi công, tổ chức vận tải, bảo đảm an toàn cho người dân và du khách. Cùng với yêu cầu quy hoạch xây dựng, sử dụng đất và phòng, chống thiên tai, khí tượng thủy văn từng bước trở thành một bộ phận của hạ tầng thông tin phục vụ phát triển.

Điều đó đặt ra yêu cầu phải thay đổi cách tiếp cận. Một bản tin tốt không chỉ cần chính xác mà còn phải đến đúng lúc, đúng địa bàn, dễ hiểu và đủ khả năng hỗ trợ người sử dụng ra quyết định. Với một tỉnh có địa hình phức tạp như Điện Biên, dự báo theo phạm vi rộng cần từng bước được bổ sung bằng các sản phẩm chi tiết hơn theo từng tiểu vùng khí hậu, nhất là đối với mưa lớn, dông lốc, lũ và nguy cơ ngập lụt.

Thực tế cho thấy, dự báo mưa lớn và lũ vẫn có thời điểm gặp khó khăn do thời tiết diễn biến nhanh, phức tạp; mạng lưới quan trắc tại một số khu vực còn hạn chế; việc cung cấp thông tin và duy trì liên lạc trong điều kiện thời tiết nguy hiểm có lúc gặp trở ngại. Nhận diện đúng những hạn chế ấy chính là cơ sở để tiếp tục nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo.

Cán bộ Đài Khí tượng Thủy văn Điện Biên đo đạc, kiểm tra mốc quan trắc tại hiện trường.

Chính xác hơn, nhanh hơn, sát thực tiễn

Trước yêu cầu mới, ngành Khí tượng thủy văn tỉnh xác định thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp: tăng cường kỷ luật quan trắc, kiểm soát chặt chẽ chất lượng số liệu; nâng cao chất lượng bản tin và theo dõi sát các hiện tượng thời tiết nguy hiểm; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo trong phân tích, dự báo và cảnh báo.

Cùng với đó là yêu cầu tiếp tục hiện đại hóa mạng lưới quan trắc, hoàn thiện hệ thống thông tin và cơ sở dữ liệu khí tượng thủy văn; tăng cường phối hợp giữa cơ quan chuyên môn với các đơn vị quản lý hồ chứa, các sở, ngành và chính quyền địa phương. Thông tin dự báo chỉ thực sự phát huy giá trị khi được chuyển hóa thành hành động phòng ngừa cụ thể ở cơ sở.

Công nghệ ngày càng hiện đại có thể mở rộng khả năng quan sát và xử lý dữ liệu, nhưng con người vẫn là yếu tố quyết định chất lượng bản tin. Vì vậy, bên cạnh đầu tư trang thiết bị, việc đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ có trình độ chuyên môn, tinh thần trách nhiệm và khả năng làm chủ công nghệ cần được coi trọng.

Mỗi người dân cũng là một mắt xích trong chuỗi phòng ngừa rủi ro. Chủ động theo dõi thông tin từ nguồn chính thống, thực hiện khuyến cáo của cơ quan chức năng và nâng cao kỹ năng ứng phó thiên tai là cách để biến một bản tin cảnh báo thành hành động bảo vệ bản thân, gia đình và cộng đồng.

81 năm xây dựng và trưởng thành là nền tảng để ngành Khí tượng thủy văn tiếp tục bước vào một giai đoạn phát triển mới. Với Điện Biên, nâng cao năng lực quan trắc, dự báo và cảnh báo không chỉ là nhiệm vụ chuyên môn của một ngành, mà còn là yêu cầu trực tiếp của phát triển bền vững. Khi mỗi dòng dữ liệu được thu nhận chính xác hơn, mỗi bản tin được phát đi sớm hơn và mỗi cảnh báo đến đúng nơi cần đến, khả năng chủ động trước thiên tai sẽ nâng lên.

Chủ động từ thông tin khí tượng thủy văn chính là chủ động bảo vệ cuộc sống hôm nay và kiến tạo nền tảng an toàn cho phát triển ngày mai.