Khi văn hoá trách nhiệm mở đường cho phát triển đất nước

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát biểu chỉ đạo tại Hội nghị. Ảnh: Trần Huấn

Văn hóa trách nhiệm bắt đầu từ những việc không thể trì hoãn

Hãy hình dung một di tích có nguy cơ xuống cấp nhưng phương án tu bổ phải chờ nhiều vòng lấy ý kiến; một không gian nghệ thuật muốn đưa chương trình mới đến công chúng nhưng còn lúng túng trong thủ tục sử dụng địa điểm; hay một doanh nghiệp sản xuất phim tìm kiếm cơ hội hợp tác, song thời điểm thị trường thuận lợi đã qua trước khi những vướng mắc được giải quyết. Những tình huống giả định ấy nhắc rằng, trong hoạt động sáng tạo, thời gian không chỉ là chi phí, mà còn là cơ hội khó lấy lại.

Vì thế, câu hỏi Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đặt ra trong bài phát biểu ngày 16.10 có sức gợi đặc biệt: vì sao chủ trương đúng nhưng công việc vẫn chậm, nguồn lực chưa được phát huy, trách nhiệm chưa được thực hiện đầy đủ? Câu hỏi ấy không dừng ở việc tìm một khâu xử lý còn chậm. Nó yêu cầu nhìn sâu vào phương thức lãnh đạo, chất lượng tham mưu, cách bố trí cán bộ và trách nhiệm đối với kết quả cuối cùng. Đổi mới phải được nhận ra trong cách giải quyết công việc và những thuận lợi người dân thực sự được hưởng.

Từ góc nhìn văn hóa, đó cũng là yêu cầu xây dựng những chuẩn mực ứng xử trong bộ máy: nói đi đôi với làm; nhận nhiệm vụ phải theo đến cùng; có thiếu sót phải biết nhận và sửa; có quyền hạn phải sử dụng đúng vì lợi ích chung. Văn hóa trách nhiệm còn nằm trong quy trình minh bạch, cho phép người có thẩm quyền quyết định và chịu trách nhiệm. Khi mọi việc đều được chuyển lên cấp trên để xin ý kiến, ngay cả với vấn đề thuộc thẩm quyền của mình, thì sự thận trọng có thể bị biến thành một hình thức né tránh. Yêu cầu chấn chỉnh việc xin ý kiến để chuyển trách nhiệm cần được thực hiện từ Trung ương đến cơ sở.

Đối với lĩnh vực văn hóa, điều này càng có ý nghĩa. Di sản cần được bảo vệ đúng nguyên tắc khoa học, nhưng sự cẩn trọng không có nghĩa là kéo dài vô hạn những khâu không cần thiết. Hoạt động biểu diễn, điện ảnh, mỹ thuật, xuất bản hay tổ chức sự kiện đòi hỏi tuân thủ pháp luật, song cũng cần quy trình rõ ràng, thời hạn có thể dự kiến và cơ chế phối hợp ổn định. Người nghệ sĩ, nhà đầu tư hay cộng đồng di sản cần biết điều kiện, cơ quan xử lý, thời hạn và nơi phản ánh khi quyền lợi chính đáng bị ảnh hưởng.

Nghị quyết Trung ương 4 đặt ra yêu cầu xây dựng, chỉnh đốn Đảng gắn với đổi mới phương thức lãnh đạo và nâng cao năng lực tổ chức thực hiện. Nếu nhìn ở chiều sâu, đây còn là cơ hội thúc đẩy một nền văn hóa công vụ lấy sự chính trực, tinh thần phục vụ, năng lực giải quyết vấn đề và thái độ tôn trọng Nhân dân làm chuẩn mực. Người dân có thể không nhớ từng khâu của quy trình, nhưng cảm nhận rất rõ mình có được lắng nghe, hướng dẫn, đối xử công bằng hay không. Niềm tin đối với bộ máy được bồi đắp từ những trải nghiệm như thế, chứ không chỉ từ những lời cam kết.

Trọng dụng tài năng là trao cơ hội cho sáng tạo

Một nội dung nổi bật khác trong bài phát biểu là đổi mới công tác cán bộ, trọng dụng nhân tài và đánh giá đóng góp thực chất. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh không chạy theo số lượng thu hút người tài, mà phải xem họ giải quyết được việc gì, đóng góp ra sao và có điều kiện phát huy sở trường hay không. Tư tưởng này đặc biệt gần gũi với lĩnh vực văn hóa, nơi giá trị lớn nhất thường bắt nguồn từ sức sáng tạo của con người.

Có thể đầu tư một nhà hát hiện đại, một bảo tàng có công nghệ mới, một trung tâm công nghiệp văn hóa với hạ tầng quy mô; nhưng những công trình ấy sẽ khó có đời sống bền vững nếu thiếu người sáng tạo, quản trị, giám tuyển, tổ chức sản xuất và kết nối công chúng có năng lực. Ngược lại, không ít ý tưởng nghệ thuật, dự án bảo tồn hay sản phẩm sáng tạo có khả năng lan tỏa rộng lại khởi đi từ những nhóm nhỏ, với nguồn lực ban đầu hạn chế. Điều họ cần là không gian, dữ liệu, thị trường, nguồn vốn và môi trường tôn trọng khác biệt sáng tạo.

Vì vậy, trọng dụng tài năng trong văn hóa không thể hiểu giản đơn là mời được bao nhiêu chuyên gia nổi tiếng, trao bao nhiêu danh hiệu hay tổ chức bao nhiêu chương trình tôn vinh. Điều quan trọng hơn là có giao đúng việc cho người giỏi, có dám đặt họ trước những bài toán khó, có đánh giá bằng sản phẩm và đóng góp, có bảo vệ những tìm tòi hợp pháp nhưng chưa quen thuộc hay không. Người lãnh đạo cần vừa vững nguyên tắc, vừa biết đối thoại, phân biệt rủi ro phải kiểm soát với khác biệt sáng tạo cần tôn trọng.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, công nghiệp văn hóa ngày càng gắn với công nghệ, dữ liệu, sở hữu trí tuệ, thương mại điện tử và thị trường toàn cầu. Nhân tài của lĩnh vực này không chỉ là nghệ sĩ trên sân khấu hay tác giả của những tác phẩm xuất sắc, mà còn là kỹ sư phát triển nền tảng, chuyên gia bảo quản số, nhà sản xuất, người làm thiết kế, truyền thông, quản lý bản quyền và các doanh nhân sáng tạo. Chính sách nhân tài cần tăng phối hợp giữa văn hóa, giáo dục, khoa học, công nghệ và kinh tế.

Bài phát biểu còn nhấn mạnh trách nhiệm của người đứng đầu trong bố trí, giao việc và bảo đảm điều kiện để người tài phát huy năng lực. Đó là chuyển từ mong muốn có người tài sang tạo điều kiện để người tài làm được việc. Không có quyền chủ động phù hợp, không có đánh giá công bằng và không có sự tin cậy, tài năng dễ bị tiêu hao trong những công việc không tương xứng. Một môi trường khuyến khích sáng tạo phải biết ghi nhận kết quả, chấp nhận quá trình thử nghiệm trong khuôn khổ pháp luật và xử lý minh bạch những thất bại không xuất phát từ vụ lợi hay thiếu trách nhiệm.

Đưa văn hóa vào trung tâm của những quyết sách phát triển

Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7.1.2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam xác định phát triển văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột và hệ điều tiết cho phát triển nhanh, bền vững. Quan điểm ấy có sự gặp gỡ rõ rệt với tinh thần bài phát biểu ngày 16/10: chất lượng phát triển không thể chỉ đo bằng tốc độ tăng trưởng, mà còn phải được nhìn từ hiệu quả sử dụng nguồn lực, năng lực sáng tạo và cơ hội phát triển của mỗi con người.

Hội nghị toàn quốc quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết Trung ương 4 khóa XIV. Ảnh: Trần Huấn

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu trong mọi phương án phát triển phải quan tâm việc làm, thu nhập, khả năng tiếp cận giáo dục, y tế, dịch vụ thiết yếu; đồng thời bảo đảm phát triển văn hóa, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và bảo vệ môi trường trong lựa chọn chính sách. Điều này nhắc chúng ta rằng văn hóa không nên là phần việc được bổ sung sau khi những mục tiêu kinh tế đã được xác định. Ngay từ lúc xây dựng quy hoạch, phân bổ nguồn lực hay đánh giá một dự án, cần đặt câu hỏi quyết sách đó tác động thế nào đến con người, cảnh quan, ký ức cộng đồng, di sản, lối sống và khả năng thụ hưởng văn hóa của các nhóm dân cư.

Chẳng hạn, khi quy hoạch một khu đô thị mới, bên cạnh chỉ tiêu về giao thông và nhà ở, cần tính đến thư viện, công viên, không gian sinh hoạt cộng đồng, thiết chế thể thao và khả năng tiếp cận nghệ thuật. Khi phát triển du lịch dựa trên di sản, phải xem cộng đồng sở hữu, gìn giữ di sản được tham gia ra sao, giá trị văn hóa có được bảo vệ và lợi ích có được chia sẻ công bằng hay không. Khi xây dựng cơ chế hỗ trợ điện ảnh, nghệ thuật biểu diễn hay các ngành sáng tạo, không thể chỉ dừng ở mức kinh phí phân bổ, mà cần đánh giá số sản phẩm có giá trị, khả năng tiếp cận công chúng, hiệu quả lan tỏa và năng lực hình thành thị trường. Văn hóa vì thế vừa là nội dung, vừa là thước đo chất lượng chính sách.

Để làm được như vậy, yêu cầu thể chế hóa kịp thời, phân định rõ trách nhiệm và bảo đảm điều kiện thực hiện mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đặt ra có ý nghĩa rất thiết thực. Chính sách tốt phải được chuyển thành quy định dễ hiểu, có thể áp dụng, có nguồn lực và người chịu trách nhiệm. Cơ chế dành cho văn hóa càng cần sự phối hợp liên ngành bởi một sản phẩm sáng tạo có thể đồng thời liên quan đến đất đai, thuế, bản quyền, giáo dục, du lịch, công nghệ và đầu tư. Thiếu phối hợp và đầu mối chịu trách nhiệm, nguồn lực văn hóa khó chuyển hóa thành giá trị phát triển.

Cùng với thể chế, vai trò của cơ sở cần được đặt đúng vị trí. Trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, chất lượng cán bộ cấp xã ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống văn hóa của cộng đồng. Từ gìn giữ một lễ hội truyền thống, quản lý không gian sinh hoạt cộng đồng, bảo vệ di sản tại chỗ đến xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh trên không gian mạng, nhiều công việc bắt đầu ở cơ sở. Phân quyền phải đi kèm nhân lực, hướng dẫn chuyên môn và điều kiện thực hiện; không thể giao trách nhiệm rồi để cơ sở tự xoay xở với những thiếu hụt về nguồn lực.

Một điểm nữa trong bài phát biểu cần được đọc kỹ là yêu cầu đối chiếu báo cáo với phản ánh của người dân, doanh nghiệp và thực tế cơ sở. Với lĩnh vực văn hóa, phản hồi ấy không chỉ đến từ các báo cáo thống kê, mà còn từ trải nghiệm của khán giả, độc giả, du khách, nghệ sĩ, cộng đồng di sản, doanh nghiệp sáng tạo và những người làm công tác văn hóa ở địa phương. Công tác tuyên truyền, báo chí cũng vì thế không chỉ chuyển tải chủ trương mà cần giải thích chính sách, phát hiện cách làm tốt, nêu rõ những vướng mắc có căn cứ và tạo không gian cho đối thoại xây dựng. Sự đồng thuận sẽ bền vững hơn khi người dân thấy ý kiến chính đáng của mình được tiếp nhận và xử lý.

Đất nước đang đứng trước yêu cầu tăng tốc phát triển, khi cơ hội do công nghệ, hội nhập và sức sáng tạo mở ra không chờ đợi. Để đi nhanh và đi xa, không chỉ cần thêm nguồn lực, mà cần một phương thức hành động biết quý trọng thời gian, tôn trọng con người, khơi dậy sáng tạo trong từng cộng đồng. Văn hóa trách nhiệm phải trở thành thói quen của người thực thi công vụ; văn hóa trọng dụng nhân tài phải trở thành năng lực của tổ chức; văn hóa lắng nghe phải trở thành một phần của quá trình hoạch định chính sách. Khi những giá trị ấy hiện diện trong việc làm hằng ngày, xây dựng Đảng, đổi mới quản trị và phát triển văn hóa sẽ gặp nhau ở một đích đến chung: mở rộng cơ hội sáng tạo, nâng cao chất lượng sống và vun đắp niềm tin của nhân dân vào tương lai đất nước.