Khi văn học thiếu nhi cần thêm những tiếng nói mới

Chiều 30/9, tại Hà Nội, NXB Kim Đồng phối hợp với Khoa Viết văn, Báo chí (Trường Đại học Văn hóa Hà Nội) tổ chức chương trình "Gặp gỡ tác giả văn học trẻ đương đại và giới thiệu Giải thưởng Văn học Kim Đồng". Trong khuôn khổ chương trình, những thông tin mới về Giải thưởng Văn học Kim Đồng lần thứ hai được giới thiệu, đồng thời kết quả của mùa giải đầu tiên cũng được nhìn lại như một cơ sở để tiếp tục tìm kiếm các tác phẩm, tác giả mới cho bạn đọc trẻ.

Được phát động từ ngày 13/6/2025, Giải thưởng Văn học Kim Đồng lần thứ hai, giai đoạn 2025 - 2027, hiện đã bước vào chặng nước rút khi thời hạn nhận tác phẩm chỉ còn kéo dài đến hết ngày 31/12/2026. Lễ tổng kết và trao giải dự kiến diễn ra vào tháng 6/2027, nhân dịp kỷ niệm 70 năm thành lập NXB Kim Đồng.

So với lần tổ chức đầu tiên, điểm đáng chú ý của mùa giải này là phạm vi độc giả được mở rộng. Bên cạnh hệ thống giải dành cho tác phẩm viết cho thiếu nhi từ 6 đến 15 tuổi, Ban tổ chức bổ sung một hệ thống dành cho tác phẩm hướng tới người trẻ từ 16 đến 30 tuổi. Văn học thiếu nhi tiếp tục gồm truyện dài, truyện ngắn và thơ; trong khi hệ thống dành cho người trẻ tiếp nhận truyện dài và truyện ngắn.

Sự mở rộng này cho thấy giải thưởng không chỉ tiếp tục tìm kiếm nguồn tác phẩm cho thiếu nhi theo nghĩa truyền thống mà còn hướng tới một dải độc giả rộng hơn, nơi những người viết cần đối diện với những trải nghiệm, tâm lý và cách tiếp nhận văn chương ngày càng đa dạng của các thế hệ trẻ.

Bà Vũ Thị Quỳnh Liên (Phó Giám đốc, Tổng Biên tập NXB Kim Đồng) phát biểu tại chương trình

Bà Vũ Thị Quỳnh Liên (Phó Giám đốc, Tổng Biên tập NXB Kim Đồng), cho biết: "Giải thưởng Văn học Kim Đồng mong muốn tìm kiếm những tác phẩm có chất lượng dành cho thiếu nhi và bạn đọc trẻ Việt Nam. Ngoài ra, chúng tôi hướng tới việc phát hiện, bồi dưỡng đội ngũ viết trẻ, khuyến khích họ mạnh dạn kể câu chuyện thế hệ mình, tạo môi trường để họ thử sức, rèn luyện, trưởng thành và tiến xa hơn trên con đường sáng tác".

Ở góc độ của một đơn vị xuất bản đã gắn bó lâu dài với sách dành cho trẻ em, bà Liên cho rằng các cuộc vận động sáng tác, giải thưởng là một trong những cách để tìm kiếm những tác giả và tác phẩm mới. Trong phát biểu tại chương trình, bà nhấn mạnh sách văn học luôn là một mảng cốt lõi trong gần 70 năm hoạt động của NXB Kim Đồng; qua nhiều cuộc vận động sáng tác, cuộc thi, NXB đã tìm kiếm và tiếp cận thêm những cây bút viết cho thiếu nhi.

Nhưng giải thưởng, theo cách nhìn ấy, cũng không chỉ là nơi tiếp nhận bản thảo rồi lựa chọn tác phẩm để trao giải. Bà Vũ Thị Quỳnh Liên cho rằng cuộc gặp với những người đang viết và sẽ trở thành người viết còn là cơ hội để phía xuất bản lắng nghe những tâm tư, băn khoăn, mong muốn của họ. Bởi NXB giữ vai trò cầu nối đưa người viết đến với bạn đọc, việc hiểu những chuyển động trong đời sống sáng tác cũng trở thành một phần cần thiết trong quá trình tìm kiếm những tác phẩm mới.

Một vấn đề mới cũng đã xuất hiện ở mùa giải lần này. Theo bà Liên, trong quá trình tiếp nhận tác phẩm, NXB nhận thấy dấu hiệu AI tham gia vào một số bản thảo, đặt ra băn khoăn về mức độ công nghệ đang can thiệp vào hoạt động sáng tác. Thể lệ giải vì thế quy định không tiếp nhận các tác phẩm dịch thuật, phóng tác hoặc sử dụng công nghệ AI.

Ở phía cơ sở đào tạo người viết, TS Đỗ Thị Thu Thủy (Trưởng khoa Viết văn, Báo chí, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội), nhìn nhận việc kết nối sinh viên với đời sống sáng tác và xuất bản có ý nghĩa thiết thực. Theo bà, những sinh hoạt chuyên môn nhằm cập nhật đời sống sáng tác, đời sống xuất bản vốn là hoạt động thường niên của khoa, đặc biệt đối với sinh viên ngành Sáng tác văn học. Sự tham gia của NXB Kim Đồng vì thế mở thêm cơ hội để sinh viên tiếp xúc với những câu chuyện nghề nghiệp, cơ hội sáng tạo cũng như thực tiễn xuất bản.

TS Đỗ Thị Thu Thủy cũng bày tỏ mong muốn chương trình lần này sẽ không dừng ở một cuộc gặp, mà có thể trở thành khởi đầu cho những hoạt động chuyên môn sâu hơn giữa hai đơn vị, cùng đồng hành, hỗ trợ sinh viên, người viết trẻ và những tác giả tương lai trên hành trình nghề nghiệp lâu dài. Trong đó, Giải thưởng Văn học Kim Đồng được kỳ vọng trở thành một sự khích lệ, tạo thêm cảm hứng cho những người đang bắt đầu con đường sáng tác.

11 cuốn sách trong tủ sách Giải thưởng Văn học Kim Đồng lần thứ nhất (2023 - 2025)

Những kỳ vọng này ít nhiều có cơ sở từ kết quả của lần tổ chức đầu tiên. Sau gần hai năm phát động, Giải thưởng Văn học Kim Đồng lần thứ nhất, giai đoạn 2023 - 2025, nhận được 612 tác phẩm thuộc các thể loại thơ, truyện ngắn, truyện dài, đến từ 55 tỉnh, thành trong nước và các tác giả đang sinh sống tại Australia, Đức, Pháp, Thụy Điển. Ban tổ chức đã lựa chọn 11 tác phẩm để trao giải, trong đó Giải Nhất thuộc về Nên làm gì khi trời nổi gió? của Giai Du.

Đáng chú ý hơn, sức lan tỏa của cuộc vận động không chỉ được tính bằng số giải thưởng. Theo Ban tổ chức, gần 40 tác phẩm tham dự đã được lựa chọn xuất bản; nhiều hoạt động giao lưu, đọc sách giữa tác giả và độc giả cũng được tổ chức, giúp các tác phẩm tiếp tục bước vào đời sống sau cuộc thi.

Bà Vũ Thị Quỳnh Liên nhấn mạnh, các cuộc thi và cuộc vận động sáng tác là một kênh quan trọng để phát hiện tác giả mới, tìm kiếm tác phẩm mới và bổ sung nguồn bản thảo chất lượng. Những tác phẩm được xuất bản từ mùa giải đầu tiên cũng đã nhận được những phản hồi tích cực từ độc giả.

Ở mùa thứ hai, cơ hội để những bản thảo có chất lượng bước tiếp vào đời sống xuất bản tiếp tục được mở rộng. Theo thể lệ, bên cạnh các tác phẩm được trao giải, những tác phẩm dự thi có chất lượng cũng có thể được NXB Kim Đồng lựa chọn đưa vào kế hoạch xuất bản giai đoạn 2027 - 2028. Như vậy, việc gửi tác phẩm không chỉ hướng tới một kết quả ở cuộc thi, mà còn mở ra khả năng để người viết tiếp cận hoạt động xuất bản và trực tiếp kiểm chứng sức sống của tác phẩm qua sự đón nhận của bạn đọc.

Với văn học thiếu nhi, nhu cầu có thêm những tác phẩm mới luôn đi cùng một yêu cầu quan trọng hơn, đó là có thêm những người viết thực sự hiểu thế giới của trẻ em, có tiếng nói riêng và đủ bền bỉ để gắn bó lâu dài với lĩnh vực này. Trong bối cảnh đời sống của trẻ em, thói quen đọc và cách tiếp nhận văn chương đang thay đổi nhanh chóng, việc phát hiện những cây bút mới mới chỉ là bước đầu; làm thế nào để những tiếng nói ấy trưởng thành, tiếp tục sáng tác và tạo được mối liên hệ bền vững với bạn đọc trẻ vẫn là câu chuyện cần được đặt ra.