Kho báu triệu hiện vật và bài toán hút khách của ngành du lịch văn hóa

Toàn cảnh không gian của Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam

Việt Nam đang sở hữu một kho tàng di sản văn hóa đồ sộ với gần 200 bảo tàng, hơn 4 triệu hiện vật cùng hàng trăm Bảo vật quốc gia. Đây là nguồn tài nguyên quý giá để phát triển du lịch văn hóa, nhưng trên thực tế, du lịch bảo tàng vẫn chưa phát huy hết tiềm năng vốn có. Bài toán đặt ra hiện nay không chỉ là bảo tồn di sản, mà là làm thế nào để biến những hiện vật, câu chuyện lịch sử và giá trị văn hóa ấy thành những trải nghiệm hấp dẫn, góp phần đưa bảo tàng trở thành một sản phẩm du lịch thực sự.

NGUỒN LỰC LỚN NHƯNG SỨC HÚT CHƯA ĐỒNG ĐỀU

Những con số thống kê trong năm 2025 cho thấy sức hút của du lịch bảo tàng đang gia tăng rõ rệt. Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam đón khoảng 3,1 triệu lượt khách chỉ sau gần một năm đi vào hoạt động tại cơ sở mới. Hệ thống 25 bảo tàng của Thành phố Hồ Chí Minh thu hút hơn 4,46 triệu lượt khách, tăng khoảng 40% so với năm trước, trong đó có khoảng 1,3 triệu lượt khách quốc tế. Bảo tàng Quảng Ninh cũng vượt mốc 1 triệu lượt khách, trở thành điểm dừng chân quan trọng trong hành trình khám phá vùng Đông Bắc.

Tuy nhiên, những con số ấn tượng này chủ yếu tập trung ở một số bảo tàng có quy mô lớn hoặc nằm trong các trung tâm du lịch. Trong khi đó, phần lớn bảo tàng địa phương vẫn khá vắng khách dù đang lưu giữ nhiều sưu tập hiện vật quý giá phản ánh lịch sử, văn hóa, khảo cổ hay đời sống của từng vùng đất. Không ít bảo tàng vẫn chủ yếu phục vụ các đoàn học sinh, sinh viên hoặc khách nghiên cứu theo chương trình giáo dục, thay vì trở thành điểm đến thường xuyên của khách du lịch.

Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh

Điều đó cho thấy khoảng cách khá lớn giữa tiềm năng và khả năng khai thác.

Một trong những nguyên nhân quan trọng là cách tổ chức hoạt động của nhiều bảo tàng vẫn thiên về chức năng bảo tồn hơn là phát huy giá trị. Không gian trưng bày tại không ít bảo tàng vẫn được thiết kế theo lối truyền thống, giới thiệu hiện vật theo niên đại hoặc chuyên đề với lượng thông tin lớn nhưng thiếu tính tương tác. Trong khi đó, xu hướng du lịch hiện đại cho thấy du khách, đặc biệt là thế hệ trẻ, không chỉ muốn "xem" hiện vật mà còn muốn được trải nghiệm, khám phá và cảm nhận những câu chuyện phía sau mỗi hiện vật.

Bên cạnh đó, chuyển đổi số giữa các bảo tàng hiện cũng diễn ra chưa đồng đều. Một số đơn vị lớn đã triển khai số hóa hiện vật, ứng dụng mã QR, thuyết minh tự động, công nghệ thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR) hay xây dựng bảo tàng trực tuyến. Tuy nhiên, ở nhiều địa phương, việc ứng dụng công nghệ vẫn còn ở quy mô nhỏ do hạn chế về nguồn lực và nhân lực. Hệ thống thuyết minh đa ngôn ngữ còn thiếu, dữ liệu số chưa được kết nối, các ứng dụng hỗ trợ khách tham quan chưa phổ biến. Điều này khiến trải nghiệm của khách quốc tế cũng như nhóm khách trẻ chưa thực sự trọn vẹn.

Không chỉ dừng ở công nghệ, hệ thống dịch vụ gia tăng tại nhiều bảo tàng cũng chưa được khai thác hiệu quả. Không gian trải nghiệm, cửa hàng lưu niệm, quán cà phê, khu giáo dục dành cho trẻ em hay các hoạt động sáng tạo còn khá khiêm tốn. Trong khi ở nhiều quốc gia, doanh thu từ các dịch vụ văn hóa, giáo dục và bán lẻ chiếm tỷ trọng đáng kể trong nguồn thu của bảo tàng thì tại Việt Nam, phần lớn vẫn phụ thuộc vào nguồn thu từ vé tham quan. Điều đó khiến giá trị kinh tế của bảo tàng chưa tương xứng với nguồn tài nguyên di sản đang sở hữu.

Nguồn nhân lực cũng là một trong những yếu tố ảnh hưởng đến khả năng đổi mới của bảo tàng. Nhiều bảo tàng hiện nay vẫn thiếu đội ngũ vừa am hiểu chuyên môn di sản, vừa có kỹ năng về truyền thông, công nghệ số và phát triển sản phẩm du lịch. Trong khi đó, để xây dựng một trải nghiệm bảo tàng hấp dẫn, cần sự kết hợp của nhiều năng lực khác nhau, từ nghiên cứu nội dung, thiết kế trưng bày, thuyết minh, tổ chức sự kiện đến quản lý dịch vụ và kết nối thị trường khách. Việc đào tạo đội ngũ nhân sự theo hướng đa kỹ năng, có tư duy phục vụ công chúng và hiểu nhu cầu của du khách sẽ là điều kiện quan trọng để bảo tàng chuyển từ mô hình lưu giữ sang mô hình phát huy giá trị di sản.

ĐÁNH THỨC MỎ VÀNG DU LỊCH

Nếu như hạn chế về công nghệ, hạ tầng hay dịch vụ có thể được khắc phục bằng đầu tư, thì bài toán lớn hơn của du lịch bảo tàng hiện nay nằm ở tư duy phát triển sản phẩm. Trong nhiều năm, không ít bảo tàng vẫn được nhìn nhận chủ yếu như một thiết chế văn hóa phục vụ công tác bảo tồn và giáo dục, trong khi chức năng du lịch chưa được quan tâm đúng mức. Điều này dẫn đến tình trạng bảo tàng và ngành du lịch phát triển theo hai "đường ray" riêng, thiếu sự kết nối để cùng tạo ra giá trị.

Thực tế cho thấy, nhiều chương trình du lịch hiện nay vẫn ưu tiên danh lam thắng cảnh, khu nghỉ dưỡng hoặc các điểm vui chơi giải trí, trong khi bảo tàng thường chỉ được bố trí như một điểm dừng chân ngắn, thậm chí vắng bóng trong nhiều hành trình khám phá địa phương. Sự liên kết giữa bảo tàng với doanh nghiệp lữ hành, các khu di tích, phố đi bộ, làng nghề, lễ hội hay các không gian văn hóa sáng tạo còn khá rời rạc. Điều này khiến mỗi điểm đến phát huy giá trị riêng lẻ, thay vì hình thành những chuỗi trải nghiệm văn hóa hoàn chỉnh có khả năng giữ chân du khách và gia tăng mức chi tiêu.

Theo TS. Vũ Tuấn Anh (Học viện Ngoại giao), để bảo tàng thực sự trở thành một sản phẩm du lịch hấp dẫn, điều quan trọng không chỉ nằm ở việc đầu tư cơ sở vật chất hay ứng dụng công nghệ, mà còn phải thay đổi tư duy phát triển. Trong bối cảnh công chúng ngày càng coi trọng trải nghiệm, các bảo tàng cần chuyển từ mô hình "lấy hiện vật làm trung tâm" sang "lấy công chúng làm trung tâm", coi mỗi không gian trưng bày là một câu chuyện được kể bằng nhiều phương thức khác nhau. Đồng thời, các bảo tàng cần xây dựng chiến lược truyền thông và thương hiệu bài bản, tận dụng hiệu quả các nền tảng số, mạng xã hội và các hình thức truyền thông sáng tạo để tiếp cận công chúng, đặc biệt là giới trẻ. Khi người xem không chỉ đến để ngắm hiện vật mà còn được tương tác, khám phá và chia sẻ trải nghiệm, bảo tàng sẽ trở thành một không gian văn hóa sống, thay vì chỉ là nơi lưu giữ hiện vật.

Khách tham quan Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam

Thực tế, nhiều mô hình trong nước đã chứng minh hướng đi này hoàn toàn khả thi. Chương trình tham quan đêm "Tinh hoa đạo học" tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám đã tạo dấu ấn khi kết hợp trình chiếu 3D mapping, ánh sáng, âm thanh và nghệ thuật kể chuyện để tái hiện lịch sử theo cách mới mẻ. Di tích Nhà tù Hỏa Lò cũng thu hút đông đảo du khách với các tour đêm, hoạt cảnh tái hiện lịch sử và phương thức thuyết minh giàu cảm xúc. Một số bảo tàng như Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Bảo tàng Hà Nội, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam hay Bảo tàng Quảng Ninh đã đẩy mạnh các chương trình giáo dục di sản, triển lãm chuyên đề, hoạt động trải nghiệm, trình diễn nghề truyền thống và ứng dụng công nghệ số nhằm tăng tính tương tác với công chúng. Dù quy mô còn khác nhau, những mô hình này đều cho thấy khi lịch sử được kể bằng ngôn ngữ của trải nghiệm, bảo tàng có thể thu hút đông đảo người dân, đặc biệt là giới trẻ và khách quốc tế.

Trong bối cảnh ngành du lịch đang chuyển mạnh từ mục tiêu tăng trưởng về lượng sang nâng cao chất lượng và giá trị gia tăng, đây cũng là thời điểm để bảo tàng thay đổi vai trò của mình. Thay vì chỉ là nơi bảo tồn di sản, bảo tàng cần trở thành không gian sáng tạo, giáo dục và trải nghiệm; nơi kết nối lịch sử với đời sống đương đại, kết nối di sản với công nghệ và kết nối văn hóa với kinh tế. Việc tiếp tục đầu tư chuyển đổi số, phát triển các sản phẩm như tour đêm, triển lãm chuyên đề, không gian tương tác, workshop trải nghiệm, đồng thời tăng cường liên kết với doanh nghiệp lữ hành, các tuyến phố đi bộ, di tích và lễ hội sẽ góp phần hình thành những chuỗi sản phẩm du lịch văn hóa có sức cạnh tranh cao.

Việt Nam không thiếu những câu chuyện hay để kể với thế giới. Điều còn thiếu là cách kể đủ hấp dẫn để mỗi hiện vật, mỗi bảo tàng trở thành một trải nghiệm đáng nhớ trong hành trình của du khách. Khi bảo tàng không chỉ lưu giữ ký ức mà còn khơi gợi cảm xúc, truyền cảm hứng và tạo ra những giá trị mới từ di sản, đó cũng là lúc thiết chế văn hóa này phát huy trọn vẹn vai trò trong phát triển du lịch. Xa hơn, đây sẽ là nền tảng quan trọng để nâng cao giá trị gia tăng của ngành du lịch, thúc đẩy công nghiệp văn hóa và góp phần xây dựng hình ảnh Việt Nam là điểm đến giàu bản sắc, nơi lịch sử không nằm yên sau tủ kính mà hiện diện sống động trong từng trải nghiệm của du khách.