Khó như chọc cười 'thượng đế'

Nhà phê bình văn học Ngô Thảo cho rằng, lâu nay người ta vẫn coi hài là “phao” để bơi qua gian khổ. Điều này lý giải hài chưa bao giờ thiếu đất sống. Sân khấu hay phim ảnh đều cần đến tiếng cười để hút “thượng đế”.

Nhưng chọc cười khán giả cũng khó ngang lấy nước mắt của họ. Hài nhảm, hài nhạt, hài tục… không thiếu nhưng đang thiếu những tiếng cười sâu sắc, thấm vị nhân văn. Đó là lý do khán giả bây giờ vẫn tiếc nhớ Táo quân những mùa đầu.

Táo quân khó tìm được dàn diễn viên trẻ thay thế

Phong độ nhất thời

Những chương trình hài trên truyền hình kéo dài nhiều năm thường không giữ được phong độ. Cười xuyên Việt, chương trình tìm kiếm tài năng diễn viên hài Việt Nam, trên THVL1 (Đài Phát thanh -Truyền hình Vĩnh Long trước đây), từng có thời kỳ hô mưa gọi gió, đặc biệt hút khán giả phía Nam, cũng là “lò” nhào nặn những cái tên như Gia Bảo, Nam Thư, Khả Như, Puka, Huỳnh Lập, Lê Dương Bảo Lâm, Mạc Văn Khoa, Minh Dự… nhưng càng về sau càng đuối sức.

Ngay cả khi chương trình đã huy động lực lượng tham gia đông đảo gồm 40 người nổi tiếng trong đó có cả ca sĩ, vận động viên, người đẹp, ảo thuật gia… vẫn không thể cứu vãn tình hình.

Có những chương trình ngay tên gọi đã đi vào đời thường, thành câu cảm thán quen thuộc của nhiều người: Ơn giời, cậu đây rồi. Chương trình này mới lạ, hấp dẫn ở tính ngẫu hứng, vì không có kịch bản trước, từng mang đến tiếng cười thích thú cho khán giả, song “ngày vui ngắn chẳng tày gang”. Chính yếu tố hấp dẫn cũng tiềm ẩn rủi ro, vì không phải lúc nào sự ngẫu hứng cũng thú vị, nếu không muốn nói đôi khi còn gây phản cảm.

Chẳng hạn, ở tập 2 Ơn giời, cậu đây rồi, khách mời Phi Thanh Vân vào vai cô gái đi xin việc có nhiều cử chỉ, lời nói phản cảm. Cô hỏi MC: “Anh có muốn một người vợ có ba vòng như vậy không”.

Bước vào căn phòng thử thách, người đẹp lại nói với hai vị trưởng phòng Trường Giang, Chí Tài: “Anh có bảo em tiêm chỗ nào đâu, nên em tiêm vào bụng là đúng rồi, chứ em trật tay xuống tí xíu là tiêu luôn rồi đấy”. Gây cười kiểu ấy thì cần gì xem hài trên truyền hình?

Chương trình Thách thức danh hài trên HTV7 từng bị khán giả vào thẳng fanpage để lại bình luận thẳng thắn: “Có lẽ vì tôi đứt dây thần kinh cười nên bật coi thử 4-5 số, coi hết sạch nhưng tôi chẳng thể nhếch mép được lần nào”.

Ngay cả tiểu phẩm Táo quân “trái mùa” vừa qua được đón nhận nhiệt tình chủ yếu vì những hồi ức đẹp với những gương mặt nghệ sĩ gắn bó với chương trình. Ngọc Hoàng của năm 2026 vẫn có giọng “giáo huấn” nhạt thếch : “Nói tóm lại, ai không ứng dụng trí tuệ nhân tạo sẽ đi chậm lại. Còn nếu ai biết ứng dụng nó thì sẽ tiến nhanh hơn, công việc tốt hơn, các Táo hiểu không?”. Đó là lý do vì sao lời khen cho Táo quân “trái mùa” khá nhiều nhưng tiếng chê không ít: nhảm; chán; cứ tưởng trùng sinh quay về giao thừa 2017…Thực tế ghi nhận, trọn vẹn tiểu phẩm Táo quân “trái mùa” trên YouTube chẳng gây nên cơn sốt nào.

Cuộc đua với mạng xã hội

Hài trên truyền hình giảm nhiệt. Trên sân khấu vắng bóng những chương trình hài kịch chất lượng như một số mùa Đời cười (Nhà hát Tuổi trẻ). Dễ hiểu khi danh hài, vua hài Nam, Bắc đều tích cực lấn sân các lĩnh vực khác, không đau đáu với riêng hài.

Đời cười của Nhà hát Tuổi trẻ từng được coi là “đặc sản” của hài đất Bắc

Những nghệ sĩ hài ăn khách ở phía Bắc như Quang Tèo chấp nhận cát-xê bình dân và dạt về sân khấu nhỏ diễn ở vùng quê hoặc những sự kiện nhỏ. Thỉnh thoảng anh cũng đóng phim, chứng tỏ sự đa năng khi biến hóa từ vai hài sang vai bi.

Hoài Linh sau những ồn ào từ thiện, hình ảnh đã bị méo mó không ít, khán giả khó có thể cười với những màn pha trò của anh như trước. Bây giờ Hoài Linh sống kín đáo, thỉnh thoảng tham gia dự án phim. Trường Giang sau những pha ứng xử lố cũng gây mất thiện cảm với khán giả, đã quyết định lấn sân điện ảnh. Cứ tưởng người được mệnh danh danh hài lấy tiếng cười làm thế mạnh nhưng phim của Trường Giang lại lạm dụng nước mắt khiến khán giả phát phiền.

Trên phim ảnh, hài hiện nay được dùng như “gia vị”, hiếm phim nào không có yếu tố hài, kể cả phim kinh dị. Nhưng quăng một miếng hài để khán giả nhớ mãi không quên sau khi phim kết thúc vẫn không dễ dàng, dù đạo diễn là những người được tiếng có duyên hài như Trấn Thành, Trường Giang.

Trường Giang trong phim Nhà ba tôi một phòng lại thích khóc hơn gây cười

Phim hài dịp tết chiếu YouTube như Đại gia chân đất, Làng ế vợ vẫn giữ chân được một lượng khán giả nhất định nhưng bị đánh giá lạm dụng yếu tố tục để gây cười. Hài tục dù bị chỉ trích vẫn liên tục phát triển. Đôi khi chính yếu tố tục trong hài đã gây ảnh hưởng không ít đến hình ảnh của nghệ sĩ.

Phim Mùi phở có sự tham gia của NSƯT Xuân Hinh bị một số khán giả quay lưng chỉ vì một lí do đơn giản. Trên mạng xã hội, bộ phận khán giả này công khai bày tỏ quan điểm: phim có Xuân Hinh không muốn xem, vì ám ảnh hài tục của nghệ sĩ.

Nghệ sĩ hài nổi tiếng bị phân tâm với nhiều việc, “đất” dành riêng cho hài ít đi, sự dễ dãi của người làm nghề khi lạm dụng những chiêu trò gây cười như yếu tố tục, “trend” vô tri… đã làm giảm nhiệt huyết của khán giả dành cho “chiếc phao” đưa người vượt lên những khó khăn, vất vả của cuộc sống.

Chưa kể sự phát triển của mạng xã hội và các phương tiện giải trí đua chen cũng khiến hài chịu nhiều áp lực. Một nhà nghiên cứu cho rằng: “Hài cũng như bất kể lĩnh vực nghệ thuật, giải trí nào, khó nhất là phải sáng tạo, phải mới. Bởi nếu không mới thì mạng xã hội đào thải rất nhanh”. Táo quân “trái mùa” là một ví dụ. Kịch bản cũ dù đã pha chất liệu mới không thể mang đến cho người xem một “bữa tiệc” thỏa mãn, xứng với mong đợi và hi vọng của họ.

Ngày càng hiếm những tiếng cười sâu sắc, có giá trị thức tỉnh, giáo dục cũng bởi một số người làm nghề vẫn mang những quan niệm khá chủ quan. Có người cho rằng, hài trên truyền hình là hài “mậu dịch”, hài “miễn phí” nên không đầu tư tâm huyết.

Lại có đạo diễn phân tích, hài lố sở dĩ vẫn có người xem vì họ thấy vui, đỡ căng thẳng bởi không còn chọn lựa. Một nghệ sĩ gạo cội tự tin rằng, ở xứ mình tiếng cười luôn được coi trọng. Một nụ cười bằng 10 thang thuốc bổ nên gameshow hài hút người xem. Thời đại đã khác, nếu hài không hay kể cả miễn phí thì khán giả vẫn không xem. Họ còn rất nhiều lựa chọn giải trí khác. Ngay cả mạng xã hội cũng giúp họ được khóc, được cười mà không tốn tiền.

Tiếng cười tinh tế dần thưa vắng, nhường “sân” cho hài nhảm. PGS.TS Nguyễn Việt Khôi, Phó Hiệu trưởng Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật, ĐH QG Hà Nội phân tích: “Nên nhìn từ nhiều phía: người sáng tạo nội dung, người xem, công nghệ, bối cảnh xã hội”. Cho nên hài nhảm, hài tục xuất hiện nhiều cũng có phần lỗi của “thượng đế”. Vẫn còn khán giả cổ vũ hài dùng chiêu trò dễ dãi thì chúng vẫn còn cớ để tung hoành.