Khoa học, công nghệ cần trở thành động lực thực chất cho tăng trưởng 2 con số

Tái cấu trúc nền kinh tế theo ba tầng

Tại hội thảo “Xác lập mô hình tăng trưởng mới gắn với mục tiêu tăng trưởng hai con số, đổi mới mô hình phát triển kinh tế dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số ở Việt Nam giai đoạn 2026-2030” ngày 8/9 tại Hà Nội, bà Đặng Thu Giang - Học viện Chiến lược Khoa học và Công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho rằng, trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0 và chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cần trở thành nền tảng của mô hình tăng trưởng mới.

Việt Nam đang đứng trước yêu cầu chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào lao động, tài nguyên sang mô hình dựa trên kỹ thuật và chất lượng cao. Các mục tiêu đến năm 2030 như đóng góp của năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng trên 50%, kinh tế số chiếm trên 30% GDP và hơn 40% doanh nghiệp có hoạt động đổi mới sáng tạo đòi hỏi khoa học, công nghệ phải tạo ra những đóng góp cụ thể cho nền kinh tế.

“Cần chuyển từ phát triển ngành sang giải quyết các bài toán phát triển quốc gia”, bà Giang nhấn mạnh.

Theo đó, hiệu quả của khoa học, công nghệ không nên chỉ được đo bằng số lượng đề tài, bằng sáng chế, nhân lực nghiên cứu hay mức chi ngân sách, mà cần thể hiện qua mức đóng góp vào năng suất lao động, giá trị gia tăng, sản phẩm và dịch vụ mới, khả năng thương mại hóa kết quả nghiên cứu và số doanh nghiệp đổi mới sáng tạo.

Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cần trở thành nền tảng của mô hình tăng trưởng mới.

Một trong những đề xuất đáng chú ý của bà Giang là xây dựng cấu trúc tăng trưởng dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số theo ba tầng.

Tầng thứ nhất, nâng cấp các động lực sẵn có của nền kinh tế như công nghiệp chế biến, chế tạo, nông nghiệp công nghệ cao, logistics và năng lượng.

Tầng thứ hai, tạo ra những động lực mới có giá trị cao, trong đó có phát triển công nghiệp bán dẫn, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và hình thành các ngành nghề mới dựa trên công nghệ 4.0.

Tầng thứ ba, xây dựng nền tảng cho các phương thức sản xuất mới, như kinh tế dữ liệu, hạ tầng số, nguồn nhân lực mới và các tiêu chuẩn về sở hữu trí tuệ.

Theo chuyên gia, cách tiếp cận này sẽ giúp khoa học, công nghệ không chỉ hỗ trợ từng ngành riêng lẻ mà trở thành yếu tố xuyên suốt trong quá trình chuyển đổi nền kinh tế, từ công nghiệp, nông nghiệp, năng lượng đến dịch vụ, y tế, du lịch và kinh tế biển.

Doanh nghiệp phải là trung tâm

Bà Giang cho rằng, doanh nghiệp cần trở thành trung tâm của hệ thống đổi mới sáng tạo. Trong mô hình này, Nhà nước tập trung vào những lĩnh vực có rủi ro cao mà khu vực tư nhân chưa sẵn sàng đầu tư, như hạ tầng nghiên cứu dùng chung, hạ tầng thử nghiệm và các chính sách hỗ trợ đổi mới công nghệ.

Doanh nghiệp nhà nước có thể đóng vai trò mở đường, tạo nhu cầu lớn và dẫn dắt đầu tư công nghệ. Trong khi đó, viện nghiên cứu và trường đại học cần tăng khả năng chuyển giao kết quả nghiên cứu tới doanh nghiệp.

“Thước đo hiệu quả của khu vực nghiên cứu, đại học phải là số lượng kết quả nghiên cứu được chuyển giao và tác động tới năng suất của nền kinh tế”, chuyên gia nói.

Để khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo tạo ra tác động thực chất, bà Giang cũng đề xuất xây dựng các chương trình theo sứ mệnh cụ thể. Mỗi chương trình cần xác định rõ người chịu trách nhiệm, ngân sách, doanh nghiệp nòng cốt, cơ quan khoa học, công nghệ chủ lực và phòng thí nghiệm tham gia.

Bên cạnh đó, thể chế thực thi cần được đổi mới theo hướng có cơ chế điều phối đủ thẩm quyền, công cụ chấp nhận và xử lý rủi ro, đồng thời gắn ngân sách với trách nhiệm.

Một đề xuất khác là xây dựng một hệ thống/bảng theo dõi các chỉ tiêu khoa học, công nghệ của quốc gia, giúp công khai số liệu, cập nhật tiến độ và đánh giá kết quả thực hiện. Người đứng đầu cần được đánh giá dựa trên kết quả đạt được, thay vì chỉ dựa vào tiến độ văn bản hoặc số lượng đề tài nghiên cứu.

Từ đó, cần chuyển tư duy từ ban hành chính sách sang kiến tạo năng lực phát triển, từ quản lý đầu vào sang quản lý kết quả, từ hỗ trợ nghiên cứu đơn lẻ sang hỗ trợ các sứ mệnh công nghệ toàn diện và từ trách nhiệm tập thể sang trách nhiệm rõ ràng của người đứng đầu.

"Đây là những điều kiện quan trọng để khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thực sự trở thành động lực của mô hình tăng trưởng mới, góp phần thực hiện mục tiêu tăng trưởng 2 con số giai đoạn 2026-2030", chuyên gia nhấn mạnh.