Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là động lực chiến lược xây dựng ASEAN tự cường

Khung cảnh Hội nghị. Ảnh: nhandan.vn

Hội nghị diễn ra trong bối cảnh các quốc gia thành viên bước vào năm đầu tiên triển khai Kế hoạch hành động ASEAN về Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo giai đoạn 2026-2035 (APASTI 2026-2035), đánh dấu bước chuyển dịch quan trọng từ cam kết chiến lược sang hành động thực tiễn nhằm định hình vị thế của toàn khối trong nền kinh tế toàn cầu.

Hội nghị năm nay do Ủy viên Bộ Chính trị, Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Thể thao Lào Thongsalith Mangnomek chủ trì. Tham dự hội nghị có các Bộ trưởng, Thứ trưởng, Trưởng đoàn đại biểu các nước thành viên ASEAN và Tổng Thư ký ASEAN Kao Kim Hourn. Đoàn công tác của Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam, do Thứ trưởng Bùi Hoàng Phương dẫn đầu, đã tham dự và đóng góp nhiều đề xuất quan trọng tại sự kiện mang tính định hướng này.

Phát biểu khai mạc Hội nghị, Phó Thủ tướng Thongsalith Mangnomek nhấn mạnh vai trò cốt lõi của khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo (STI) đối với tương lai của khu vực; khẳng định chủ đề "Thúc đẩy Kế hoạch hành động ASEAN về Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo vì một ASEAN vững mạnh, bền vững và có năng lực cạnh tranh" của hội nghị không chỉ là một khẩu hiệu, mà là một định hướng hành động cấp thiết khi sự vững mạnh và năng lực cạnh tranh của ASEAN ngày càng gắn kết chặt chẽ với mức độ làm chủ công nghệ của toàn khối.

Theo Phó Thủ tướng Lào, những thành tựu trong hợp tác nghiên cứu, chuyển đổi số và phát triển nguồn nhân lực đã mang lại lợi ích thiết thực cho gần 700 triệu người dân ASEAN. Tuy nhiên, để hiện thực hóa Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, thời gian tới ASEAN cần tiếp tục tập trung tăng cường sự vững mạnh bằng cách ứng dụng mạnh mẽ khoa học và công nghệ để ứng phó hiệu quả với biến đổi khí hậu, quản lý rủi ro thiên tai, bảo đảm an ninh lương thực, an ninh năng lượng, cũng như nâng cao năng lực của hệ thống y tế dự phòng. Bên cạnh đó, ASEAN cần thúc đẩy phát triển bền vững, chú trọng phát triển và chuyển giao công nghệ xanh, khuyến khích đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực bảo vệ môi trường và khai thác có trách nhiệm các nguồn tài nguyên thiên nhiên nhằm hỗ trợ đắc lực cho Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045. Các nước thành viên cần gia tăng năng lực cạnh tranh thông qua việc đẩy nhanh tiến trình chuyển đổi số toàn diện, hỗ trợ tối đa cho hệ sinh thái khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo và tập trung đào tạo lực lượng lao động có kỹ năng cao, đáp ứng yêu cầu của các mô hình kinh tế tương lai.

Chia sẻ sâu sắc với định hướng của nước chủ nhà, Tổng Thư ký ASEAN Kao Kim Hourn khẳng định khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo chính là trái tim trong chương trình nghị sự của khối. Khẳng định vai trò quyết định của Hội nghị AMMSTI-22 trong việc thiết lập định hướng mang tính đột phá, Tổng Thư ký ASEAN đã chính thức công bố kích hoạt 4 sáng kiến quy mô lớn nhằm tạo nền tảng hạ tầng và kỹ thuật vững chắc cho việc triển khai lộ trình APASTI 2026-2035 vào hành động thực tiễn.

Đi đầu trong các hành động này là việc chính thức mở cổng tiếp nhận đề xuất cho Quỹ Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ASEAN (ASTIF) năm 2026, hướng vào chủ đề trọng tâm giải quyết thách thức lớn của ASEAN về xây dựng khu vực vững mạnh và cạnh tranh dựa trên ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Đây là bước đi đón đầu xu thế khi AI dự kiến đóng góp tới 18% GDP của toàn khối vào năm 2030, song hành cùng nền kinh tế số đang tiến sát mốc 2.000 tỷ USD. Đặc biệt, Hiệp định Khung về kinh tế số ASEAN (DEFA) đã hoàn tất đàm phán, hiện trong quá trình rà soát pháp lý cuối cùng để chuẩn bị ký kết tại Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ 49 vào tháng 11 tới. Để bảo đảm nguồn lực bền vững cho quỹ, Tổng Thư ký ASEAN kêu gọi các nước thành viên chủ động nâng mức đóng góp ngân sách quốc gia và tăng cường tìm kiếm nguồn vốn đối ứng chiến lược từ các Đối tác đối thoại.

Cùng với việc cấp vốn, ASEAN cũng chính thức vận hành Trung tâm Quản lý công nghệ ASEAN nhằm kết nối trực tiếp các nhà khoa học, nhà nghiên cứu, doanh nghiệp, nhà đầu tư và các cơ quan hoạch định chính sách trong khu vực. Trung tâm sẽ đóng vai trò xúc tiến thương mại hóa, đẩy nhanh chuyển giao công nghệ xuyên biên giới, đảm bảo các ý tưởng đột phá nhanh chóng bước ra khỏi phòng thí nghiệm để đi vào thị trường phục vụ phát triển kinh tế - xã hội. Bên cạnh đó, ASEAN cũng đưa vào hoạt động Hệ thống điện toán hiệu năng cao ASEAN - Hàn Quốc đầu tiên đặt tại Indonesia, với năng lực xử lý vượt trội đạt 4,2 petaFLOPS, thuộc Nhóm 500 siêu máy tính mạnh nhất thế giới. Hạ tầng dùng chung này là tài sản chiến lược khu vực, phục vụ đắc lực cho các nghiên cứu trọng điểm về AI, mô hình hóa khí hậu, dự báo thiên tai, công nghệ sinh học và sản xuất tiên tiến. Cuối cùng, Hệ thống Giám sát và đánh giá APASTI cũng được ra mắt để theo dõi, đánh giá tiến độ một cách đồng bộ và hệ thống đối với hơn 100 sáng kiến triển khai mỗi năm, qua đó tối ưu hóa tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của toàn khối. Tổng Thư ký Kao Kim Hourn nhấn mạnh bối cảnh cạnh tranh quốc tế đòi hỏi toàn khối phải hành động với tinh thần khẩn trương cao nhất để định hình vị thế công nghệ toàn cầu.

Tham gia tích cực vào các nội dung nghị sự, đoàn đại biểu Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam do Thứ trưởng Bùi Hoàng Phương dẫn đầu đã có nhiều đóng góp quan trọng, thể hiện vai trò thành viên trách nhiệm và chủ động trong các cơ chế hợp tác đa phương của ASEAN.

Phát biểu tại Hội nghị, Thứ trưởng Bùi Hoàng Phương khẳng định Việt Nam hoàn toàn ủng hộ việc triển khai mạnh mẽ, đồng bộ Kế hoạch hành động APASTI 2026-2035, đồng thời nhấn mạnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo cùng tiến trình chuyển đổi số là những động lực chiến lược quyết định sự thành bại của các mục tiêu phát triển bền vững.

Từ thực tiễn phát triển của Việt Nam, Thứ trưởng Bùi Hoàng Phương đã nêu bật nhiều đề xuất mang tính xây dựng nhằm nâng cao hiệu quả hợp tác nội khối. Việt Nam kiến nghị các nước thành viên cần tăng cường các chương trình nghiên cứu chung, tập trung nguồn lực vào các lĩnh vực sống còn và là thách thức chung của khu vực như an ninh nguồn nước, nông nghiệp công nghệ cao thích ứng biến đổi khí hậu và chuyển dịch năng lượng xanh. Đi đôi với đó là yêu cầu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, thông qua việc xây dựng mạng lưới liên kết giữa các viện nghiên cứu, trường đại học hàng đầu trong ASEAN và đẩy mạnh trao đổi chuyên gia nhằm chia sẻ tri thức, từng bước thu hẹp khoảng cách công nghệ giữa các quốc gia. Ngoài ra, Việt Nam cũng đề xuất mở rộng hợp tác và xây dựng khung pháp lý chung cho các công nghệ chiến lược mới nổi như AI, dữ liệu lớn, công nghệ không gian và an ninh mạng, để tạo dựng môi trường kinh doanh số an toàn, nâng cao sức cạnh tranh tổng thể cho toàn khu vực.

Hội nghị AMMSTI-22 diễn ra trong bầu không khí đoàn kết, hiểu biết và đạt được sự đồng thuận cao đối với các nội dung nghị sự. Các Bộ trưởng đã ghi nhận và biểu dương những kết quả tích cực bước đầu trong việc triển khai kế hoạch hành động APASTI 2026-2035. Nhằm tối ưu hóa bộ máy vận hành, Hội nghị đã chính thức thông qua cơ cấu tổ chức mới của Ủy ban Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ASEAN (COSTI), bao gồm 5 tiểu ban chuyên môn được tinh gọn và chuyên môn hóa sâu, giúp nâng cao năng lực điều hành và đẩy nhanh tiến độ thực hiện các dự án.

Bên cạnh đó, Hội nghị cũng đánh giá cao tiến độ của hai Kết quả kinh tế ưu tiên (PED) trong năm 2026 do Philippines chủ trì về hợp tác khoa học không gian và ứng dụng AI trong lĩnh vực y tế cộng đồng, minh chứng cho thấy công nghệ đang trực tiếp giải quyết các bài toán thực tiễn về an sinh xã hội.

Kết thúc Hội nghị, các Bộ trưởng đã thống nhất thông qua thông cáo báo chí chung, khẳng định cam kết mạnh mẽ của tất cả các quốc gia thành viên ASEAN trong việc thắt chặt liên kết, chia sẻ tài nguyên công nghệ và nỗ lực hành động vì một Cộng đồng ASEAN thịnh vượng, vững mạnh và bền vững.

Trước đó, nằm trong chuỗi sự kiện tại Viêng Chăn, đoàn công tác của Việt Nam cũng đã tích cực tham dự Hội nghị COSTI lần thứ 89 và các phiên họp liên quan với các đối tác chiến lược để chuẩn bị kỹ lưỡng các nội dung chuyên môn trình Hội nghị Bộ trưởng xem xét, thông qua.