Khoa học giải mã bí ẩn nghìn năm về đặc điểm 'có một không hai' của thần Mặt Trăng Ai Cập cổ đại

Trong thần thoại Ai Cập cổ đại, phần lớn các vị thần đều được gắn liền với một loài động vật cố định, như thần Horus mang hình dáng chim ưng hay thần Anubis mang hình hài chó sói.

Tuy nhiên, thần Thoth, vị thần cai quản trí tuệ, phép thuật, chữ viết và Mặt Trăng, lại là một trường hợp ngoại lệ đầy bí ẩn khi cùng lúc đại diện bởi 2 loài động vật hoàn toàn khác biệt là loài chim cò quăm linh thiêng với chiếc mỏ cong, và loài khỉ đầu chó Hamadryas.

Bí ẩn này khiến các nhà Ai Cập học và giới nghiên cứu đau đầu tìm lời giải đáp suốt nhiều thập kỷ.

Thần Thoth trong thần thoại Ai Cập cổ đại là một trường hợp ngoại lệ đầy bí ẩn, khi cùng lúc đại diện bởi hai loài động vật hoàn toàn khác biệt. Ảnh minh họa: yourfavouriteprotagonist/Instagram

Trước đây, giới khoa học từng đạt được một số đồng thuận khi giải thích về hình ảnh chim cò quăm. Chiếc mỏ cong của loài chim này gợi liên tưởng đến hình ảnh trăng lưỡi liềm, trong khi 2 màu lông đen trắng đối lập tượng trưng cho các chu kỳ của Mặt Trăng.

Dù vậy, sự xuất hiện của khỉ đầu chó Hamadryas lại là một bài toán khó chưa từng có lời giải thuyết phục, do chúng vốn không phải là sinh vật bản địa ngoài tự nhiên ở Ai Cập cổ đại. Thời đó, loài khỉ này thường được nhập khẩu vào nước này từ các vùng đất xa xôi như Vương quốc Punt dưới vùng rừng châu Phi, thông qua các tuyến đường thương mại phức tạp.

Song một nghiên cứu mới được công bố trên tạp chí Time and Mind, do giáo sư Catherine Hobaiter tại Đại học St Andrews (Vương Quốc Anh) và nhà nhân chủng học Nathaniel Dominy tại Đại học Dartmouth (Mỹ) thực hiện, đã mang đến góc nhìn hoàn toàn mới.

Giải mã "thần lực" từ máy đo quang phổ

Thay vì dựa vào những suy đoán mang tính biểu tượng văn hóa hay cảm nhận chủ quan của con người về màu sắc, nhóm nghiên cứu đã áp dụng kỹ thuật quang phổ học. Đây là phương pháp đo lường chính xác các bước sóng ánh sáng phản xạ từ bề mặt mẫu vật.

Bằng cách này, các nhà khoa học có thể phân tích đặc tính quang học thực tế mà không bị ảnh hưởng bởi rào cản ngôn ngữ hay góc nhìn của từng thời kỳ.

Nhóm nghiên cứu đã phân tích 12 mẫu vật tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Mỹ ở New York và so sánh với phổ bức xạ từ ánh sáng của Mặt Trăng. Kết quả đo lường cho thấy bộ lông xám bạc của khỉ đầu chó Hamadryas và bộ lông trắng của cò quăm có phổ phản xạ ánh sáng gần như trùng khớp hoàn toàn với bước sóng của ánh trăng rực rỡ.

Bộ lông xám bạc của khỉ đầu chó Hamadryas và bộ lông trắng của cò quăm có phổ phản xạ ánh sáng gần như trùng khớp hoàn toàn với bước sóng của ánh trăng. Ảnh: Getty Images

Đáng chú ý, khi thử nghiệm trên khỉ đầu chó ô liu - một loài linh trưởng khác cũng xuất hiện tại Ai Cập thời đó, ánh sáng phản xạ lại cho ra sắc xanh lục chứ không trùng khớp với ánh trăng. Sự khác biệt này khẳng định việc lựa chọn 2 loài vật trên của người Ai Cập cổ đại là vô cùng chính xác và có chủ đích.

Đặc biệt ở loài khỉ đầu chó Hamadryas, những con đực trưởng thành sở hữu phần bờm vai màu bạc và chùm lông má màu trắng có khả năng phản xạ ánh sáng mạnh gấp 2 lần so với các loài khỉ khác mà người Ai Cập từng biết. Sự rực rỡ này giải thích lý do tại sao dòng khỉ đầu chó này lại được chọn làm hiện thân cho vị thần Mặt Trăng.

Tâm thức độc đáo của người Ai Cập cổ

Phát hiện này cũng hoàn toàn trùng khớp với các nghiên cứu ngôn ngữ học trước đó, khi truy xuất nguồn gốc tên gọi thần Thoth trong tiếng Ai Cập bắt nguồn từ các thuật ngữ cổ ở Bắc Phi có nghĩa là "thứ phát sáng" hoặc "thứ có màu trắng".

Sự tôn kính này còn làm nổi bật một hiện tượng văn hóa độc nhất vô nhị của Ai Cập cổ đại. Ở hầu hết các nền văn hóa khác tại châu Phi, khỉ đầu chó thường bị xua đuổi hoặc bị xem là loài vật gây hại vì thói quen phá hoại mùa màng.

Tuy nhiên, người Ai Cập lại là trường hợp ngoại lệ duy nhất không chỉ bảo vệ mà còn nâng loài linh trưởng này lên hàng thần thánh. Việc nhìn nhận khả năng phản xạ ánh sáng giống hệt Mặt Trăng trên bộ lông của chúng đã biến loài vật phá hoại mùa màng trong mắt các tộc người khác thành đại diện linh thiêng cho thần Thoth.

Tượng thờ thần Thoth trong hình dáng khỉ đầu chó Hamadryas. Ảnh: Catherine Hobaiter/Đại học St Andrews

Nhà Ai Cập học Salima Ikram đánh giá nghiên cứu đã đưa ra một trong những lời giải thích khả thi và thuyết phục nhất từ trước đến nay cho câu hỏi vì sao khỉ đầu chó Hamadryas lại trở thành linh vật của thần Thoth. Dù hồ sơ khảo cổ cung cấp rất nhiều thông tin về kinh tế, di tích hay tục ướp xác, cơ hội để thấu hiểu tâm thức và tư duy của người cổ đại là cực kỳ hiếm hoi.

Nghiên cứu lần này không chỉ giải mã thành công một câu đố lịch sử, mà còn cho thấy tư duy quan sát tự nhiên tinh tế của người Ai Cập cổ đại, khi họ sử dụng những thuộc tính quang học vật lý trực quan để kết nối thế giới tự nhiên với thế giới tâm linh thần thánh.