Khóa họp 81 Đại hội đồng LHQ: Từ xung đột đến chuyển giao quyền lực, những vấn đề gì đáng chú ý?

Tổng thư ký LHQ Antonio Guterres phát biểu khai mạc Khóa họp 81 Đại hội đồng LHQ ngày 8/9 tại New York. (Nguồn: UN News)

Tuần lễ cấp cao của Đại hội đồng LHQ diễn ra từ ngày 22-28/9, sau khi kỳ họp chính thức khai mạc ngày 8/9. Kỳ họp này đánh dấu là lần cuối Tổng thư ký LHQ Antonio Guterres khai mạc trước khi nhiệm kỳ của ông kết thúc vào cuối năm nay.

Kỳ họp diễn ra trong bối cảnh LHQ đang đối mặt một trong những giai đoạn nhiều biến động nhất trong lịch sử, với các cuộc xung đột vẫn tiếp diễn, lời kêu gọi cải tổ Hội đồng Bảo an và quá trình chuyển giao lãnh đạo diễn ra trong cùng một thời điểm.

Tại cuộc họp báo cuối cùng trước Tuần lễ cấp cao, Tổng thư ký Guterres cho rằng, đây là dịp để tạo không gian cho các nhà lãnh đạo vốn đang phải xử lý những cuộc khủng hoảng thực tế có thể gặp trực tiếp nhau.

Các cuộc xung đột

Theo hãng thông tấn Anadolu, phiên thảo luận chung năm nay diễn ra trong bối cảnh các cuộc xung đột vẫn tiếp diễn, thay vì một môi trường tương đối yên bình về ngoại giao.

Tại Gaza, lệnh ngừng bắn bắt đầu có hiệu lực ngày 10/10/2025 theo kế hoạch hòa bình do Mỹ hậu thuẫn đã nhiều lần bị vi phạm. Các vi phạm của Israel bị cáo buộc khiến ít nhất 1.318 người Palestine thiệt mạng và hơn 4.300 người bị thương.

Tại Ukraine, các đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và Jared Kushner đã có hơn 3 giờ hội đàm với Tổng thống Nga Vladimir Putin tại Moscow hồi đầu tháng 9 nhưng không đạt được đột phá. Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky sau đó cho rằng, xung đột sẽ tiếp diễn, trong khi Điện Kremlin để ngỏ khả năng nối lại đàm phán ba bên với Washington và Kiev nhưng chưa cam kết về thời gian hay địa điểm.

Các cuộc tấn công của Mỹ và Israel nhằm vào Iran, bắt đầu hồi cuối tháng 2, vẫn tiếp diễn với những thời điểm căng thẳng khác nhau. Mỹ tấn công các mục tiêu tại Iran và Tehran đáp trả nhằm vào các căn cứ của Washington ở Kuwait, Jordan, Bahrain, Các tiểu vương quốc Arab thống nhất (UAE) và Iraq. Diễn biến này càng gây sức ép đối với hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz.

Các nhà lãnh đạo cũng dự kiến thảo luận vấn đề Cyprus, xung đột và cuộc khủng hoảng nhân đạo ngày càng nghiêm trọng tại Sudan, vấn đề Myanmar và khủng hoảng an ninh tại Haiti. Những vấn đề này cùng với Gaza, Iran và Ukraine tạo nên một chương trình nghị sự tập trung chủ yếu vào các cuộc xung đột chưa có triển vọng giải quyết rõ ràng.

Khí hậu, phát triển và AI

Bên cạnh các cuộc xung đột, Tuần lễ cấp cao còn diễn ra nhiều cuộc họp chuyên đề. Sự kiện “SDG Moment” ngày 18/9 nhằm tạo động lực mới cho việc thực hiện các Mục tiêu Phát triển bền vững (SDGs) đến năm 2030.

Ngày 23/9, Tổng thư ký Guterres sẽ chủ trì một cuộc họp cấp cao về hành động khí hậu và “chuyển đổi công bằng”, hơn một thập niên sau khi cộng đồng quốc tế thông qua Thỏa thuận Paris và trong bối cảnh các nhà tổ chức cho rằng, thế giới khó tránh khỏi việc vượt các ngưỡng nhiệt độ mục tiêu. Cùng ngày 23/9 cũng đánh dấu 40 năm Tuyên bố về Quyền Phát triển.

Ngày 24/9, LHQ sẽ tổ chức cuộc họp về mối đe dọa mang tính sống còn mà các quốc gia vùng thấp và quốc đảo phải đối mặt do mực nước biển dâng. Tiếp đó là cuộc họp cấp cao về phòng ngừa và chuẩn bị ứng phó đại dịch ngày 25/9.

Tuần lễ sẽ khép lại ngày 28/9 với hoạt động kỷ niệm 25 năm Tuyên bố Durban về chống phân biệt chủng tộc, cùng nỗ lực thúc đẩy một khuôn khổ toàn cầu về quản trị trí tuệ nhân tạo (AI).

Trong phát biểu khai mạc, ông Guterres cho biết, AI sẽ là một trong những chủ đề quan trọng trong các cuộc thảo luận với lãnh đạo các nước. Ông nói LHQ sẽ tiếp tục tìm kiếm những cách tiếp cận thực tiễn trong những ngày tới, đồng thời kêu gọi xây dựng “sự hiểu biết chung về cách thúc đẩy phát triển AI an toàn, bảo mật và có trách nhiệm”, cũng như xác định thời điểm các hệ thống AI mạnh cần được áp dụng những biện pháp bảo vệ chặt chẽ hơn.

Cải tổ Hội đồng Bảo an và cuộc đua tìm tân Tổng thư ký LHQ

Bế tắc liên quan các cuộc xung đột Gaza, Ukraine và Iran tiếp tục làm gia tăng những lời kêu gọi cải tổ Hội đồng Bảo an để cơ quan này phản ánh tốt hơn tương quan quyền lực hiện nay. Đây là yêu cầu được nhắc lại tại hầu hết các kỳ họp gần đây nhưng chưa đạt được tiến triển đáng kể.

Khi được hỏi tại sao các nhà lãnh đạo sẽ tiếp tục lắng nghe lời kêu gọi tôn trọng luật pháp quốc tế và Hiến chương LHQ trong khi những lời kêu gọi tương tự trước đây không được đáp lại, cũng như liệu các cơ chế thực thi luật pháp quốc tế và xử lý tội phạm chiến tranh có đang suy yếu hay không, ông Guterres cho rằng, nguyên nhân nằm một phần ở sự chia rẽ địa chính trị ngay trong Hội đồng Bảo an.

Tổng thư ký LHQ gọi cải tổ Hội đồng Bảo an là “ưu tiên tuyệt đối”.

Theo ông Guterres, tình trạng bế tắc hiện nay đã khiến nhiều quốc gia trên thế giới cảm thấy họ “có quyền làm bất cứ điều gì mình muốn”, bởi biết rằng có thể hành động “mà không bị trừng phạt” trong khi Hội đồng Bảo an không thể hoạt động hiệu quả.

Về phía Washington, Mỹ phát tín hiệu sẽ thúc đẩy một cách tiếp cận tập trung hơn trong tuần lễ này, với mục tiêu đưa LHQ “trở lại những vấn đề cốt lõi”, tập trung vào hòa bình và an ninh quốc tế, tôn trọng chủ quyền quốc gia và những kết quả có thể đo lường được, thay vì mở rộng hoạt động xây dựng thể chế.

Kỳ họp năm nay còn thu hút sự chú ý bởi cuộc đua tìm người kế nhiệm ông Guterres, sẽ kết thúc nhiệm kỳ vào ngày 31/12. Tổng thư ký mới dự kiến nhậm chức ngày 1/1/2027.

Trong bối cảnh đó, Phiên thảo luận chung năm nay được dự báo sẽ không chỉ là diễn đàn tìm kiếm đồng thuận mà còn phản ánh mức độ chia rẽ của các thành viên LHQ, 81 năm sau khi tổ chức này được thành lập, cũng như khoảng cách giữa thông điệp “khôi phục niềm tin” và thực tế đang diễn ra trên thế giới.