Khoảng trống chống nóng

Thế nên điều chỉnh nơi ở sao cho bớt “nóng” luôn là chuyện “vẫn cũ vẫn mới”. Mới từ bối cảnh đến thời cuộc, mới trong tư duy. Nhưng cái cũ chưa bao giờ chìm lắng, luôn hiển lộ rõ các triết lý về Âm Dương Ngũ Hành, mà từ thời cha ông mở cõi dựng nhà, đến thông tin thời AI vẫn không thể quên các triết lý đơn giản: Dụng ở chỗ không, nóng từ không mà không nóng cũng từ không!

Tượng đài Giọt nước ở trung tâm hồ nước trong công viên số 1 Lý Thái Tổ (phường Vườn Lài, TP.HCM).

Hiểu khoảng trống để dụng chỗ không

Có ý kiến sẽ cho rằng, thời tấc đất tấc vàng, nhà cửa phải tính trên diện tích thực sự hữu dụng, làm khoảng không thì phải “đắt giá” về thẩm mỹ và chất liệu. Nhưng đó mới là những thước đo về mặt giá trị sinh lợi, tận dụng diện tích, về khai thác hiệu quả mét vuông sử dụng trên mét vuông xây cất… Còn xét toàn diện các mối quan hệ giữa con người - môi trường sống, thì chính những khoảng trống như “vô hình vô tướng” trong và ngoài nhà lại là yếu tố cơ bản Trường Khí nơi ngụ cư.

Thử xét từ phạm vi quy hoạch, cảnh quan thời gian vừa qua. Nhiều đánh giá tích cực đã ghi nhận cố gắng của TP.HCM khi “cởi mở, làm mới, hồi sinh” lại các khu đất dự án lãng phí nhiều năm hay sử dụng kém hiệu quả, nay được chuyển đổi thành công viên, mảng xanh, hay quảng trường phục vụ nhu cầu dân sinh, đỗ xe, tập thể dục... Những khoảng trống đó làm đẹp hay chưa, hiệu quả đến đâu còn cần thời gian sàng lọc, nhưng chắc chắn việc mở ra các khoảng không hữu dụng vẫn là những ứng xử hài hòa lợi ích, phục vụ dân sinh, và đóng góp không nhỏ vào môi trường cảnh quan đô thị.

Hoặc nhìn lại ngôi nhà từ xưa, cha ông ta thường xác định khoảng Minh Đường phía trước, khoảng hỗ trợ Thanh Long - Bạch Hổ hai bên, và khoảng Hậu Chẩm làm điểm dựa phía sau, là những khoảng không bắt buộc về Hình Thế, môi trường. Dù tỷ lệ ít nhiều tùy khu đất, dáng vẻ cát hung nằm ở cấu trúc cảnh quan, nhưng cơ bản phong thủy luôn ưu tiên phần trước quang đãng, có tụ thủy, có tầm nhìn rộng, phần sau vững chắc, hai bên trái-phải có lối lưu thông-phụ trợ cân đối, là những chỉ định kinh điển trong mọi “sách giáo khoa” về Địa lý cổ truyền. Và người mua nhà đất bao đời vẫn không quên các thành phần trước-sau-phải-trái đó như một dạng giá trị lý tưởng.

Cách thức đóng mở, cân bằng âm dương, đặc rỗng của kiểu nhà truyền thống vẫn là hình mẫu cần tiếp thu, phát triển.

Ngôi nhà hiện đại dĩ nhiên không nhiều đất đai để tổ chức các khoảng trống chung quanh như thế, cho nên lại càng cần gia chủ và người thiết kế phải biết bổ sung khoảng trống bên trong và khoảng đệm nhằm kết nối trong- ngoài thông qua cách mở cửa luân chuyển khí, cách bố trí hành lang, lối đi, trục thang, giếng trời… kích hoạt khí. Những không gian Thuần Âm (do không tiếp xúc được với môi trường bên ngoài) hay Thuần Dương (do khai thác quá mức mục đích kinh doanh sẽ trở nên thường xuyên va chạm, hứng chịu bụi bặm) đều cần có khoảng trống để thở, khoảng đệm để chuyển, khoảng lọc để cân bằng lại Âm Dương.

Âm quá thì giếng trời, cửa mái, dẫn lối hành lang đóng mở để làm thoáng cho Nội Khí, đón được mưa nắng, trồng được ít cây xanh. Dương quá thì bổ khuyết vào những khoảng thông tầng hun hút các bài trí công năng chuyển tiếp để mọi người có chỗ mà “thở”, mà “chill”, chính là giúp cho nội thất có điểm dẫn dắt thị giác, không ngột ngạt, chen chúc.

Việc tận dụng diện tích hay dùng đồ vật lấp đầy các căn phòng tuy đem lại hiệu quả công năng, những cũng kèm theo nguy cơ tù hãm nội khí, bước vào nhà không tìm đâu ra một khoảng trống thuần khiết và dễ thở. Cái nóng đến từ tích tụ nhiệt trên các bề mặt, từ thiết bị hiện đại tỏa nhiệt, từ không khí ít ỏi lại không được lưu chuyển… là nóng từ bên trong, đâu đổ lỗi cho nóng môi trường bên ngoài được.

Khá nhiều chất liệu hiện đại có thể tạo nên các lớp che phủ chống nóng mà vẫn thông thoáng.

Hiểu về khoảng trống để Khí luân chuyển

Văn hóa phương Đông đã đúc kết quan điểm “dụng lấy cái không” để khai thác khoảng trống, tạo khối tích sử dụng hữu ích. Vì thế ngay trong một cuộc đất, cách đào đắp cao thấp, cách dựng nhà lập vườn, cách che chắn đóng mở nhiều hay ít… để tạo cân bằng Âm Dương, chính là hướng đến việc thích ứng với môi trường.

Ngày nay ai làm nhà cũng biết “sợt gu gồ, hỏi ây ai” là ra các giải pháp xây tường dày hay dùng vật liệu giảm nóng, sơn cách nhiệt… là đương nhiên. Nhưng nếu nhà vẫn không ngớt “bốc hỏa” sau khi “điều trị” bằng đủ loại thủ pháp kỹ thuật thì cần phải rà soát lại cách thức bố trí cấu trúc căn bản, kiểu che chắn và định hướng không gian trong ngoài như thế nào. Nguyên lý đặc rỗng, hay tìm chỗ trống để khí luân chuyển sẽ là chìa khóa áp dụng trong vấn đề giảm Hỏa này.

Việc bố trí các mảng lồi hay lõm, cong hay thẳng, mái ngói hay mái bằng… gắn liền với mức độ Âm Dương của ngôi nhà. Quá thuần Dương (khối đặc, phẳng) và ngăn “cứng” nhiều sẽ gây bít bùng, tù hãm Nội Khí, tích tụ nhiệt trong kết cấu. Và ngược lại, nhà làm thuần Âm quá (mảng rỗng, thủng lỗ, trống trước hụt sau) nhiều thì tạo nên sự trống trải xuyên thấu từ ngoài vào trong, gây gió lùa Tán Khí, cảm giác bất an, và nhiều khi mang luôn cái nóng của bên ngoài len lỏi vào trong nhà.

Khoảng trống có bổ sung cây xanh, mặt nước, công năng chuyển tiếp… giúp giảm nhiệt và tăng tiện ích cho nội thất.

Khoảng đặc rỗng trên các bề mặt liên quan đến Ngũ Hành của chất liệu làm nên bề mặt đó và cách vận dụng Ngũ Hành trong tạo hình sao cho phát huy lợi điểm, hạn chế khuyết điểm. Ví dụ như cùng là mái lợp ngói chất liệu đất nung, nhưng loại ngói âm dương sẽ cách nhiệt khác với ngói vảy cá, hay ngói có bề mặt lồi lõm khác với ngói phẳng, rồi các lớp ngói dày mỏng, ngói lợp trên khung rui mè đòn tay khác với ngói dán trên tấm bê tông… Tất cả đều do mức độ lồi lõm, đặc rỗng, dày mỏng, nhiều khoảng trống để thoát nhiệt hay không. Phong thủy chia các chất liệu sử dụng trong xây dựng theo nhóm Thổ, Kim và Mộc (các hành Thủy hay Hỏa chủ yếu biểu hiện qua màu sắc, nước và nhiệt độ nhiều hơn).

Nhóm Thổ mang tính trung hòa khi xây nhà, đặc tính nâng đỡ, không thăng không giáng, làm nền cho các hành khác nương tựa. Gạch xây các loại đều có bề mặt và cấu tạo bên trong xốp rỗng cách nhiệt, nếu xây theo dạng khối gạch có khe hở, có xếp xoay tạo bóng đổ… thì càng giúp giảm tích tụ nhiệt trong khối xây đáng kể. Hiện nay đang dần phổ biến gạch không nung chưng áp với nguyên liệu sản xuất chính là vật liệu vô cơ, khả năng cách nhiệt cao với hệ số dẫn nhiệt thấp, giảm tới 40% lượng điện năng tiêu thụ hàng tháng.

Nhóm Mộc có độ rỗng cao hơn so với Thổ, từ cây cối phủ rèm xanh đến chất liệu gỗ tự nhiên, nhưng lại mau xuống cấp, và gỗ quý thì rất đắt và cũng không thể đưa ra ngoài để chống chọi thời tiết khắc nghiệt. Vì thế đây là nhóm mang tính linh động, điểm xuyết cho hệ Thổ. Các loại tre trúc, cây có thân xốp nhiều lỗ rỗng giúp giảm nhiệt cao, là vật liệu lý tưởng cho bao che giảm nóng, tuy nhiên cần quan tâm đến xử lý đạt độ bền và tính cơ lý phù hợp với xây dựng, tránh xuống cấp, mối mọt.

Kết hợp việc chống nóng để tạo nên hình khối có cá tính cho mặt ngoài nhà.

Nhóm Kim có bề mặt láng bóng, cứng rắn hơn, thoát nước nhanh, phản xạ lại ánh sáng mạnh, tuy có thể làm mái che, tấm bọc bên ngoài khối nhà, nhưng kim khá dẫn nhiệt và tỏa nhiệt, lại gây phản quang không tốt cho bao cảnh, do đó chỉ nên dùng hạn chế, kết hợp nhựa, gỗ làm hệ lam (đan xen, hoặc hệ tấm có đục lỗ) để giảm bớt bức xạ. Các công trình hiện đại dùng tấm hợp kim hiện nay thường tạo khối, xếp lớp vảy cá, hay cắt CNC lồi lõm để tạo khoảng đặc rỗng, bóng đổ bản thân, giảm bề mặt phản xạ nhiệt… hiệu quả

Thực nghiệm chỉ ra kiểu làm khối nhà trơ trọi chỉ có ở vùng hàn đới hoặc nóng khô. Khoa học chứng minh ngôi nhà truyền thống Việt Nam xây từ thời chưa có vật liệu hiện đại như nhà rường Huế, nhà lá mái Bình Định đã biết cân bằng rất tốt giữa mảng đặc và khoảng rỗng, thậm chí ngay trên mảng đặc vẫn có lỗ rỗng, như gạch thông gió, tấm che nắng bố trí hợp lý... nên luôn đạt nhiệt độ và độ thoáng bên trong lý tưởng, dễ chịu. Cộng thêm cách xử lý khuôn viên bao quanh cũng “trong đặc có rỗng” với hàng rào bằng cây xanh, thảm cỏ xen lẫn rải sỏi, lát gạch đá đủ để đi lại chứ không bê tông hóa toàn bộ, luôn bổ sung mặt nước kiểu hồ cảnh… giúp giảm đáng kể lượng nhiệt vào nhà.

Khoảng trống có bổ sung cây xanh, mặt nước, công năng chuyển tiếp… giúp giảm nhiệt và tăng tiện ích cho nội thất.

Một ngôi nhà phân bố hợp lý cửa thông gió trên cao (Dương), cửa lấy gió vào dưới thấp (Âm) sẽ tạo luân chuyển khí tốt. Quy định hiện nay xin phép xây dựng chừa khoảng trống từ 10 đến 20% diện tích đất (tùy theo khu vực quy hoạch) chính là để tránh kiểu làm “đặc” hết diện tích, không còn khoảng “rỗng” nữa. Về phong thủy, nguyên tắc chung là không để bất kỳ một không gian phòng ốc nào trong nhà bị vây kín. Giếng trời do đó chính là lá phổi hô hấp cho toàn nhà. Lỗ trống cầu thang và kiểu thang hở thoáng cũng giúp tạo nên miệng hút khí, cân bằng âm dương, làm nên dòng đối lưu tạo sự thông thoáng hơn. Với mái nhà, việc cấu tạo đủ lớp cần thiết, có tầng “gầm mái” giúp giảm nhiệt được cho nhà khá nhiều.

Như vậy, những khoảng trống tạo ra do bố trí không gian, lớp đặc rỗng, âm dương để thoát nhiệt, cách nhiệt có thể đến từ bao che bên ngoài, thay đổi bên trong hoặc chọn lựa giải pháp vật liệu, cấu tạo. Một ngôi nhà chủ động ứng phó với nhiệt độ chắc chắn sẽ không thể hoàn toàn phụ thuộc vào môi trường ngoại cảnh, và do đó các kinh nghiệm phong thủy và vật lý kiến trúc luôn cần được vận dụng khéo léo, hợp lý và bền vững.

Bài: ThS- KTS. Hà Anh Tuấn - Ảnh: Khánh Phương