Khoảng trống pháp lý trong xuất bản, in, phát hành nhìn từ TP Hồ Chí Minh

In thiệp cưới, thiệp mời cũng được quản lý như in, phát hành sách?

Hiện TP Hồ Chí Minh hiện đang có 2 nhà xuất bản do thành phố quản lý, 4 nhà xuất bản thuộc các trường đại học, 5 văn phòng đại diện nhà xuất bản nước ngoài và 17 chi nhánh nhà xuất bản của cơ quan Trung ương, địa phương. Trên địa bàn còn có 1.610 doanh nghiệp in và khoảng 3.026 đơn vị phát hành, trong đó 226 đơn vị phát hành sách, gần 1.000 trung tâm, nhà sách tư nhân với 2.800 hộ kinh doanh đang hoạt động.

Theo đánh giá của lãnh đạo UBND TP Hồ Chí Minh, so với cả nước, ngành xuất bản, in, phát hành tại thành phố hoạt động tương đối nhộn nhịp, có nhiều cơ hội được làm việc, giao dịch, giao lưu với quốc tế và khu vực; được cọ xát và có sự chuyển biến nhanh phù hợp với yêu cầu của đối tác nước ngoài.

Từ năm 2021 đến nay, toàn bộ các thủ tục hành chính thuộc lĩnh vực xuất bản, in và phát hành đã được TP Hồ Chí Minh cung cấp trực tuyến mức độ 4. Việc ứng dụng công nghệ thông tin trong tiếp nhận, xử lý và trả kết quả hồ sơ đã góp phần rút ngắn thời gian giải quyết thủ tục hành chính, tạo thuận lợi cho tổ chức, cá nhân và doanh nghiệp.

Một đơn vị phát hành sách tổ chức sự kiện tại TP Hồ Chí Minh.

Trong lĩnh vực in xuất bản phẩm, trên địa bàn hiện có khoảng 300 doanh nghiệp hoạt động, chiếm tỷ trọng lớn của cả nước, tốc độ tăng trưởng ổn định, đáp ứng cơ bản nhu cầu trong nước và từng bước mở rộng thị trường gia công in xuất bản phẩm cho nước ngoài. Bình quân mỗi năm tại thành phố có gần 25.000 tựa sách được xuất bản với số lượng đạt gần 1 triệu bản.

TP Hồ Chí Minh cũng có hơn 1.000 cửa hàng sách tư nhân, tạo ra một thị trường phát hành đa dạng. Đặc biệt, Đường sách TP Hồ Chí Minh là mô hình văn hóa đọc đầu tiên của cả nước hoạt động một cách hiệu quả và hiện nay thành phố đã có 6 mô hình. Trung bình mỗi ngày Đường sách đón 8.500 lượt khách với 30% là du khách nước ngoài, tổng số sách bán được khoảng 1 triệu cuốn mỗi năm.

Hàng năm có trên 250 sự kiện, giao lưu, ra mắt sách được tổ chức ngay tại Đường sách và trung bình mỗi năm, tại thành phố cũng diễn ra khoảng 400 hoạt động về hội sách, triển lãm, giao lưu tác giả tác phẩm, giới thiệu sách. Đặc biệt có những hội sách mang tính quốc tế như những ngày Văn học châu Âu, tuần lễ sách Nga, tuần lễ sách và văn hóa Nhật…

Đường sách Nguyễn Bình nhộn nhịp người đến xem, mua sách hàng ngày.

Báo cáo với đoàn khảo sát của Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, lãnh đạo UBND TP Hồ Chí Minh cho rằng, qua hơn 10 năm thi hành, Luật Xuất bản năm 2012 đã bộc lộ nhiều hạn chế. Quy định pháp luật chưa kịp thời điều chỉnh các phương thức hoạt động mới của ngành và xu thế hội nhập quốc tế.

Trong phân định thẩm quyền và danh mục hàng hóa, sự chồng chéo giữa các quy định chuyên ngành dẫn đến việc các sản phẩm in thông thường như thiệp cưới, thiệp mời... hiện vẫn đang áp dụng quy trình quản lý, thủ tục hành chính như đối với xuất bản phẩm. Điều này vô hình trung làm tăng áp lực thủ tục hành chính không cần thiết.

Khung pháp lý chưa theo kịp thực tiễn

UBND thành phố đã tổ chức nhiều diễn đàn khoa học, hội nghị chuyên đề và tổng kết thi hành Luật Xuất bản, kết hợp đánh giá 20 năm thực hiện Chỉ thị số 42-CT/TW của Ban Bí thư trên địa bàn. Qua đó cho thấy, các hạn chế, bất cập chủ yếu tập trung vào những nhóm vấn đề là chưa định nghĩa hoặc giải thích đầy đủ các khái niệm nền tảng và mô hình mới. Chẳng hạn như bản mẫu, tái bản, tái bản có sửa chữa, bổ sung; xuất bản hoặc phát hành điện tử; xuất bản phẩm hoặc phát hành xuất bản phẩm điện tử, dẫn đến việc áp dụng thiếu thống nhất.

Đối với việc quản lý hoạt động xuất bản, in, phát hành có yếu tố nước ngoài, hiện quy định về điều kiện hoạt động, trách nhiệm pháp lý và cơ chế quản lý Nhà nước với văn phòng đại diện của nhà xuất bản và tổ chức phát hành nước ngoài tại Việt Nam còn thiếu đồng bộ, chưa đầy đủ, chưa quy định rõ trách nhiệm chấp hành pháp luật Việt Nam cũng như cơ chế quản lý Nhà nước đối với các văn phòng đại diện này.

Quy định nộp lưu chiểu và nộp xuất bản phẩm cho Thư viện Quốc gia cũng chưa phù hợp với nhóm ấn phẩm đặc thù hoặc có thời hạn sử dụng ngắn như lịch, kỷ yếu hội thảo, tài liệu tuyên truyền, tài liệu không kinh doanh. Điều kiện nhận in và gia công cho nước ngoài chưa sát thực tế, gây vướng mắc cho các cơ sở chỉ thực hiện phân đoạn gia công đơn giản. Trách nhiệm của người đứng đầu cơ sở in trong việc kiểm soát, phát hiện nội dung vi phạm, đặc biệt là các nội dung nhạy cảm về chính trị, đối ngoại, chủ quyền quốc gia và an ninh trật tự, chưa được quy định cụ thể.

Học sinh đọc, mua sách tại một Đường sách của thành phố.

Hiện các điều kiện về địa điểm kinh doanh, chứng chỉ nghiệp vụ phát hành không còn phù hợp với xu hướng thương mại điện tử. Thẩm quyền giải quyết thủ tục hành chính giữa Trung ương và địa phương chưa phân định rõ ranh giới giữa phát hành dạng giấy truyền thống và các loại hình công nghệ mới như sách nói, bản tin âm thanh, sách điện tử. Thủ tục xác nhận đăng ký hoạt động phát hành xuất bản phẩm chưa nêu rõ phát hành xuất bản phẩm điện tử hay xuất bản phẩm giấy, trong khi xu hướng hoạt động phát hành xuất bản phẩm mở rộng nhiều hình thức khác nhau.

Ông Nguyễn Mạnh Cường cho rằng, hoạt động xuất bản, in và phát hành hiện chịu sự điều chỉnh đan xen của nhiều văn bản luật chuyên ngành như Luật Doanh nghiệp, Luật Thương mại, Luật Hải quan, Luật Sở hữu trí tuệ, Luật An toàn thông tin mạng và Luật Quảng cáo. Tuy nhiên, giữa Luật Xuất bản và các luật trên vẫn tồn tại những khoảng trống pháp lý, thiếu tính đồng bộ, gây nhiều khó khăn cho công tác quản lý Nhà nước và hoạt động của doanh nghiệp.

Về hoạt động xuất khẩu xuất bản phẩm, hiện hành lang pháp lý chưa quy định cụ thể, đồng bộ về quy trình quản lý đối với chuỗi sản xuất khép kín từ khâu sáng tạo, thiết kế đến in ấn và xuất khẩu các sản phẩm thuộc ngành in xuất bản phẩm. Ngoài ra, các quy định pháp lý hiện hành chưa đảm bảo tính bao quát, đồng bộ giữa Luật Xuất bản và pháp luật về thương mại điện tử, an ninh mạng đối với các hoạt động phát hành xuất bản phẩm trên môi trường mạng, các nền tảng số và các hoạt động kinh doanh xuyên biên giới.

Về hạ tầng pháp lý cho xuất bản số, các văn bản hướng dẫn thi hành liên quan đến xuất bản điện tử và phát hành xuất bản phẩm điện tử hiện đã lạc hậu, chưa theo kịp tốc độ phát triển và các phương thức vận hành mới trên môi trường số.

Đến nay hệ thống quản lý Nhà nước chưa xây dựng được cơ sở dữ liệu quốc gia hoặc danh mục thống nhất về các xuất bản phẩm bị cấm lưu hành, đình chỉ phát hành, thu hồi hoặc tiêu hủy. Khuyết thiếu này gây rất nhiều khó khăn cho địa phương trong công tác đối chiếu, thẩm định cấp phép và triển khai hậu kiểm.

Trong quản lý dịch vụ phụ trợ ngành in, hiện cũng chưa có hướng dẫn phân loại và quản lý cụ thể đối với nhóm cơ sở cung cấp dịch vụ liên quan đến in nhưng không trực tiếp thực hiện đầy đủ các công đoạn chế bản, in, gia công theo quy định hiện hành, dẫn đến khoảng trống trong công tác kiểm tra hành chính.

Về ranh giới pháp lý đối với ấn phẩm phức tạp, kết quả từ công tác kiểm tra chuyên ngành và nắm bắt dư luận xã hội cho thấy, trên địa bàn thành phố xuất hiện tình trạng lưu hành một số ấn phẩm có tính chất nhạy cảm, đặc thù. Lãnh đạo UBND TP Hồ Chí Minh cho rằng, việc thiếu tiêu chí định lượng rõ ràng dẫn đến sự lúng túng, thiếu thống nhất trong việc xác định thẩm quyền, hành vi vi phạm và áp dụng chế tài xử phạt hành chính của cơ quan chức năng.

TP Hồ Chí Minh đã kiến nghị một loạt nội dung liên quan tới hoạt động này đến Quốc hội. Chính phủ và các bộ, ngành Trung ương.