Khởi công phục dựng Điện Kính Thiên: Từ nền móng khảo cổ đến không gian di sản

15 năm tích lũy cơ sở khoa học

Lễ khởi công diễn ra tại Khu di sản Trung tâm Hoàng thành Thăng Long -Hà Nội, đúng dịp Việt Nam đăng cai Hội nghị Đối thoại châu Á - Thái Bình Dương về di sản và tính xác thực, từ ngày 27/9 - 1/10/2026. Việc lựa chọn thời điểm này nhằm gắn dự án phục hồi Điện Kính Thiên với yêu cầu bảo tồn tính xác thực của di sản trong bối cảnh đô thị hóa và những biến đổi mới.

Mô hình điện Kính Thiên được trưng bày tại Hoàng Thành Thăng Long. Ảnh: Q.Thái

Điện Kính Thiên và không gian Chính điện Kính Thiên nằm trong khu trung tâm Cấm thành, từng giữ vị trí trung tâm quyền lực và không gian nghi lễ cung đình; đồng thời được xác định là biểu trưng cao nhất cho quyền lực quốc gia Đại Việt trong suốt 4 thế kỷ, từ thế kỷ XV - XVIII. Việc nghiên cứu phục dựng công trình, vì vậy, không chỉ đặt ra yêu cầu tái hiện một kiến trúc lịch sử, mà trước hết phải dựa trên hệ thống cứ liệu đủ độ tin cậy về lịch sử, khảo cổ học, kiến trúc và nghi lễ cung đình.

Đặc biệt, bốn đợt khai quật khảo cổ tại khu vực nền điện Kính Thiên đã cung cấp hệ thống tư liệu ngày càng đầy đủ. Riêng năm 2026, cuộc khai quật lần thứ tư được triển khai tại khu vực nhà Pháo binh - CT04 với tổng diện tích 910m². Kết quả cho thấy địa tầng tại đây dày khoảng 6m, chứa các lớp văn hóa nối tiếp từ thời Đại La, Đinh - Tiền Lê, Lý, Trần, Lê sơ, Lê Trung hưng đến thời Nguyễn. Đây là địa tầng có độ dày và tính liên tục đặc biệt, phản ánh tiến trình lịch sử lâu dài của Thăng Long - Hà Nội.

Các kết quả khảo cổ cũng tiếp tục xác định rõ hơn quy mô Chính điện Kính Thiên thời Lê. Theo hệ thống móng đã phát lộ, công trình có giới hạn theo chiều Đông - Tây gồm 9 gian với 10 hàng cột; theo chiều Bắc - Nam gồm 5 gian với 6 hàng cột. Những phát hiện này bổ sung quan trọng cho quá trình nghiên cứu cấu trúc, quy mô và hình thức kiến trúc của Chính điện Kính Thiên.

Cùng với dấu tích Chính điện Kính Thiên, các cuộc khai quật còn làm rõ nhiều lớp kiến trúc thuộc những giai đoạn lịch sử khác nhau. Năm 2025, khu vực nền điện đã phát hiện 30/36 móng cột của Chính điện Kính Thiên qua các đợt khai quật năm 2011, 2023 và 2025. Đồng thời, 26/64 móng cột của điện Long Thiên thời Nguyễn cũng được phát hiện.

Kết quả khai quật năm 2026 tiếp tục làm sáng tỏ dấu tích điện Long Thiên. Hệ thống móng cột và cống thoát nước phát lộ cho thấy giới hạn Đông - Tây của công trình trùng khớp với giới hạn của tòa nhà Pháo binh thời Pháp thuộc. Các tư liệu này góp phần củng cố nhận thức về điện Long Thiên do vua Gia Long cho xây dựng theo kiểu thức kiến trúc “Trùng thiềm điệp ốc”, gồm tiền điện và chính điện đặt trên cùng nền móng, kết nối bằng gian thừa lưu.

Những cứ liệu khảo cổ ấy cho thấy nền điện Kính Thiên không phải một lớp kiến trúc biệt lập mà nằm trong một không gian lịch sử liên tục, nơi nhiều giai đoạn phát triển của Thăng Long được lưu giữ trong cùng một địa tầng.

Phục hồi trên nền tảng tính xác thực

Một trong những yêu cầu xuyên suốt quá trình nghiên cứu phục dựng Chính điện Kính Thiên là bảo đảm tính xác thực của di sản. Đây cũng là nguyên tắc được đặt ra trong các khuyến nghị của UNESCO, ICOMOS và các văn kiện quốc tế về bảo tồn di sản.

Hệ mái gồm 2 tầng mái với các góc đao cong, lợp ngói rồng hoàng lưu ly, trang trí con kìm, rồng ổ, dải liên châu và văn như ý. Ảnh: M.Anh

Theo Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội, quá trình nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội được triển khai trên cơ sở phối hợp giữa các cơ quan quản lý, các nhà khoa học trong nước và quốc tế, cùng sự tư vấn chuyên môn của Trung tâm Di sản thế giới UNESCO và ICOMOS.

Các quyết định của Ủy ban Di sản thế giới những năm gần đây cũng tạo thêm cơ sở cho định hướng này. Quyết định 46 COM 7B.43 năm 2024 cho phép hạ giải 6 tòa nhà thời cận hiện đại nằm trên đường Ngự đạo của Trục Chính tâm Hoàng thành Thăng Long, trong đó có Tòa nhà Pháo binh (CT04), Tòa nhà Cục Tác chiến (CT17) cùng các tòa nhà CT20, CT21, CT24 và CT25, nhằm tạo mặt bằng phục vụ khảo cổ và nghiên cứu toàn diện khu vực Chính điện Kính Thiên. Quyết định 47 COM 7B.92 năm 2025 tiếp tục chấp thuận các nội dung Việt Nam đề xuất về nghiên cứu, bảo tồn và diễn giải di sản.

Đáng chú ý, Quyết định 48 COM 7B.25 năm 2026 thông qua “Tầm nhìn về việc chỉnh trang, tôn tạo trục trung tâm của Hoàng thành Thăng Long”, với định hướng bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị Trục Chính tâm Hoàng thành Thăng Long đến năm 2035. Theo đó, chương trình được triển khai theo hai giai đoạn 2025 - 2030 và 2030 - 2035, trong đó có định hướng phục dựng Chính điện Kính Thiên và Ngự đạo.

Theo định hướng nghiên cứu được công bố, phương án phục dựng phải tuân thủ nguyên tắc xác thực của các văn kiện quốc tế và bộ công cụ do ICOMOS đề xuất; đồng thời dựa trên cơ sở khoa học và tính khả thi, bảo đảm yêu cầu bảo tồn và gia tăng giá trị nổi bật toàn cầu của Di sản thế giới Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội.

Bởi vậy, khởi công dự án không đơn thuần là sự bắt đầu của một công trình xây dựng. Đây là bước tiếp nối của một quá trình nghiên cứu, kiểm chứng và tích lũy tư liệu kéo dài hơn một thập kỷ. Mỗi dấu tích khảo cổ, mỗi lớp địa tầng, mỗi kết quả nghiên cứu kiến trúc đều trở thành một phần của cơ sở khoa học cho quá trình phục hồi.

Khi Chính điện Kính Thiên và không gian Chính điện được nghiên cứu, phục dựng trên nền tảng đó, giá trị của di sản không chỉ được nhận diện qua những dấu tích còn lại dưới lòng đất mà còn có điều kiện được diễn giải trực quan hơn với công chúng. Không gian này được định hướng trở thành nơi diễn giải lịch sử, kiến trúc và các giá trị văn hóa cung đình, gắn với việc thực hành văn hóa phi vật thể và phát huy giá trị Di sản thế giới Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội.

Từ những nền móng đã được nhận diện bằng khảo cổ học đến không gian kiến trúc được nghiên cứu phục hồi, hành trình của Chính điện Kính Thiên đang chuyển sang một chặng mới. Điểm cốt lõi vẫn là bảo tồn tính xác thực, tôn trọng giá trị lịch sử và đặt mọi quyết định phục hồi trên nền tảng khoa học. Đó cũng là điều kiện để di sản tiếp tục được trao truyền, phát huy giá trị lịch sử trong đời sống đương đại.