Khói mù xuyên biên giới bao trùm Đông Nam Á

Bác sĩ Asma Zafirah không cần ảnh vệ tinh để biết khi nào những khu rừng ở Kalimantan, phần lãnh thổ Indonesia trên đảo Borneo, bốc cháy. Cô nhận ra qua đôi mắt chảy nước, hơi thở nặng nhọc của bệnh nhân đến phòng khám tại Sarawak, Malaysia, hay những đứa trẻ phải ở nhà để tránh không khí độc hại.

Khói từ các đám cháy rừng và đất than bùn tại Kalimantan đang vượt biên giới, lan sang Sarawak và nhiều khu vực khác ở Đông Nam Á, khiến cuộc khủng hoảng khói mù từng được kỳ vọng kiểm soát từ nhiều năm trước một lần nữa tái diễn.

Hình ảnh từ khắp Đông Nam Á cho thấy khói mù xuyên biên giới do các vụ cháy rừng và cháy đất than bùn gây ô nhiễm không khí nghiêm trọng. (Ảnh: EPA)

Tại Sarawak, Chỉ số Ô nhiễm Không khí (API) tuần này có lúc lên tới 519. Tình trạng nghiêm trọng đến mức huyện Serian phải ban bố tình trạng khẩn cấp và chỉ dỡ bỏ khi không khí cải thiện.

Singapore, sau ba năm không ghi nhận chất lượng không khí vượt ngưỡng có hại cho sức khỏe, cũng nối lại cảnh báo khói mù hàng ngày. Tại thủ đô Manila của Philippines, cách các đám cháy hơn 2.000 km, trường học phải đóng cửa.

Tiếp xúc kéo dài với khói mù có thể gây viêm, kích hoạt cơn hen và nhiều bệnh hô hấp. “Đó là dấu hiệu cho thấy cơ thể không đơn thuần bị kích ứng mà đang có phản ứng đáng kể về mặt lâm sàng”, bác sĩ Asma nói.

Nguy hiểm lớn đến từ PM2.5, những hạt bụi siêu nhỏ có thể đi sâu vào phổi, xâm nhập máu và gây tổn thương nhiều cơ quan. Phơi nhiễm kéo dài có thể làm tổn thương phổi, tăng nguy cơ bệnh tim mạch và ung thư.

Các chuyên gia cho rằng thời tiết cực đoan đang làm cuộc khủng hoảng nghiêm trọng hơn. “Siêu El Niño”, hiện tượng Thái Bình Dương nóng lên mạnh khiến lượng mưa trong khu vực giảm, đang diễn ra cùng pha dương của Lưỡng cực Ấn Độ Dương, tiếp tục làm giảm nguồn ẩm.

Hai hiện tượng cộng hưởng, thúc đẩy hạn hán, nắng nóng và cháy rừng từ Borneo, Sumatra của Indonesia đến Thái Lan, Campuchia, Lào và Myanmar.

Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo không nên coi El Niño là nguyên nhân duy nhất.

“El Niño và điều kiện khô hạn là những yếu tố làm gia tăng rủi ro, không phải nguyên nhân gốc rễ”, Renard Siew, chuyên gia biến đổi khí hậu tại Trung tâm Nghiên cứu Quản trị và Chính trị ở Kuala Lumpur, nói.

Lính cứu hỏa phun nước dập tắt đám cháy rừng ở Nam Sumatra, Indonesia, ngày 5/9. (Ảnh: EPA)

Lịch sử lặp lại

Khởi nguồn nhiều đám cháy đến từ những vùng đất được phát quang để trồng cọ dầu, cây nguyên liệu giấy, ngô và mía. Hoạt động sản xuất nông nghiệp rút nước khỏi các vùng đất than bùn, khiến chúng trở nên khô, dễ bắt lửa và khó dập tắt khi cháy.

Indonesia, nước sản xuất hơn một nửa lượng dầu cọ toàn cầu, tiếp tục là nguồn phát sinh khói mù lớn nhất khu vực. Các vụ cháy đất than bùn năm nay xuất hiện sớm bất thường, với điểm nóng được phát hiện từ tháng 1, nhiều tháng trước mùa khô.

Hơn 202.000 ha đã bị thiêu rụi. Cảnh sát xác định 138 nghi phạm liên quan đến hành vi đốt phá, trong đó có 8 công ty bị cáo buộc liên quan đến phát quang rừng và đất.

Tuy nhiên, những cuộc điều tra chưa thể giúp các gia đình thoát khỏi khói độc. Lina Rose, bà mẹ bốn con tại Sarawak, phải giữ các con trong nhà phần lớn kỳ nghỉ vừa qua.

“Tôi lo cho đứa con bị hen suyễn”, cô nói. “Bầu trời âm u đến mức bạn nghĩ trời sắp mưa, nhưng rồi chẳng có cơn mưa nào”.

Tình trạng hiện nay gợi lại cuộc khủng hoảng năm 2015, khi hoạt động đốt rừng lấy đất trồng cọ dầu và cây nguyên liệu giấy ở Indonesia khiến hàng chục triệu người từ Sumatra đến Singapore sống dưới màn khói ngột ngạt suốt nhiều tháng.

Trước sức ép quốc tế, Indonesia khi đó gọi cuộc khủng hoảng là “tội ác chống lại loài người với quy mô đặc biệt nghiêm trọng” và tham gia lộ trình của ASEAN nhằm hướng tới chấm dứt khói mù do cháy rừng vào năm 2020.

Mục tiêu không đạt được. ASEAN năm 2023 tiếp tục đưa ra lộ trình mới, lần này đặt mốc 2030.

Kế hoạch mới có những chỉ tiêu cụ thể hơn, gồm không để xuất hiện ngày nào ở mức cảnh báo cao nhất trong hai năm liên tiếp, giảm 10% diện tích bị cháy và 5% số điểm nóng. Việc thực hiện sẽ được đánh giá giữa kỳ vào năm 2028.

Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng điểm yếu vẫn nằm ở khả năng thực thi. Nguyên tắc đồng thuận và không can thiệp của ASEAN khiến việc xử lý các vấn đề môi trường xuyên biên giới gặp khó khăn, trong khi lộ trình mới không có tính ràng buộc và dữ liệu chủ yếu do các nước thành viên tự báo cáo.

“Nguyên tắc đồng thuận và cách tiếp cận ‘ASEAN Way’ đã tạo ra những cơ chế đầy tham vọng nhưng bị mô tả là không có răng”, Helena Varkkey, phó giáo sư sinh thái chính trị tại Đại học Malaya, nhận xét.

Thủ tướng Malaysia Anwar Ibrahim tuần này cũng kêu gọi ASEAN hành động mạnh hơn. “Các bộ trưởng ASEAN phải nghiêm túc xem xét vấn đề này, bởi nó đang ảnh hưởng đến cuộc sống, đặc biệt là trẻ em và trẻ sơ sinh”, ông nói.

Người tham gia giao thông giữa làn khói dày đặc do cháy rừng ở Mempawah, Tây Kalimantan, Indonesia, ngày 10/9. (Ảnh: AP)

Chạy đua xua tan khói mù

Một số quốc gia bắt đầu tìm giải pháp riêng. Thái Lan và Lào ký thỏa thuận chia sẻ dữ liệu, nguồn lực nhằm phát hiện và ngăn cháy rừng trước khi lan rộng, tương tự thỏa thuận Bangkok đạt được với Myanmar trước đó.

Singapore áp dụng biện pháp mạnh hơn từ năm 2014 với Đạo luật Ô nhiễm Khói mù Xuyên biên giới, cho phép truy tố doanh nghiệp gây ô nhiễm ngay cả khi đám cháy xảy ra ngoài lãnh thổ. Sau khủng hoảng năm 2015, sáu công ty từng bị điều tra theo quy định này.

Dù vậy, mỗi khi Borneo cháy, người dân Singapore vẫn chịu ảnh hưởng.

Nhiếp ảnh gia động vật hoang dã Eddie Vanderloot, 47 tuổi, cho biết anh có thể nhận ra không khí xấu đi qua cảm giác tức ngực và ngứa mắt.

“Ngay cả khi đóng kín cửa sổ, đeo khẩu trang, bật máy lọc không khí và điều hòa, khói mù vẫn ảnh hưởng đến tôi trong nhiều giờ”, Vanderloot nói.

Theo Siew, giải pháp lâu dài không phải tiếp tục “quản lý khói mù” sau khi nó xuất hiện, mà ngăn những điều kiện tạo ra các đám cháy ngay từ đầu. Điều đó đòi hỏi quản lý sử dụng đất chặt chẽ hơn, bảo vệ đất than bùn, phòng cháy tốt hơn và xác định rõ trách nhiệm của doanh nghiệp trong toàn bộ chuỗi cung ứng.

“Chúng ta không thể khiến El Niño biến mất bằng chính sách”, ông nói. “Nhưng chúng ta có thể quản lý đất đai tốt hơn, ngăn cháy và thực thi các quy định. Biến đổi khí hậu đang khiến hậu quả của quản trị yếu kém trở nên nghiêm trọng hơn”.