Khơi thông thể chế để doanh nghiệp Nhà nước dẫn dắt tăng trưởng

Các giải pháp và chính sách thúc đẩy doanh nghiệp Nhà nước phát triển mạnh mẽ, nâng cao năng lực cạnh tranh và dẫn dắt tăng trưởng quốc gia. (Ảnh: Vietnam+)

Trong bối cảnh Việt Nam hướng tới mục tiêu tăng trưởng cao liên tiếp, khu vực doanh nghiệp Nhà nước đòi hỏi phải thực sự là động lực phát triển then chốt.Ngày 31/7, Tại tọa đàm "Làm gì để doanh nghiệp Nhà nước thực sự dẫn dắt tăng trưởng?” do Báo Nhân Dân tổ chức, các chuyên gia và nhà quản lý đã thảo luận các giải pháp tháo gỡ điểm nghẽn, tạo động lực để khu vực doanh nghiệp Nhà nước phát triển mạnh mẽ.

Chuyển từ tư duy phòng thủ sang chủ động

Khẳng định Đảng luôn xác định doanh nghiệp Nhà nước là lực lượng vật chất quan trọng, giữ vai trò nòng cốt ở các ngành then chốt, bảo đảm an ninh quốc phòng và các cân đối lớn, bà Nguyễn Thu Thủy, Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính), nhấn mạnh yêu cầu của giai đoạn mới đã cao hơn rất nhiều. Không chỉ ổn định vĩ mô, doanh nghiệp Nhà nước phải là lực lượng dẫn dắt, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Nghị quyết 79-NQ/TW của Bộ Chính trị đặt mục tiêu xây dựng các doanh nghiệp Nhà nước mạnh với quy mô lớn, công nghệ hiện đại, đi đầu trong đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Đến năm 2030, phấn đấu có từ 1 đến 3 doanh nghiệp Việt Nam lọt nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới, 50 doanh nghiệp thuộc nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất châu Á và 100% tập đoàn, tổng công ty Nhà nước áp dụng quản trị theo chuẩn Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD). Mục tiêu cuối cùng là hình thành các doanh nghiệp đủ mạnh để dẫn dắt các ngành, liên kết với khu vực tư nhân cùng tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Để thực hiện mục tiêu xây dựng các doanh nghiệp Nhà nước mạnh, bà Nguyễn Thu Thủy cho biết Bộ Tài chính đang nghiên cứu phương án cơ cấu lại khu vực này theo hướng tinh gọn. Số lượng doanh nghiệp có vốn Nhà nước đã giảm từ 50.000 xuống còn 850 doanh nghiệp, trong đó 18 tập đoàn, tổng công ty nắm giữ hơn 60% tổng vốn và tài sản. Bộ Tài chính sẽ lựa chọn doanh nghiệp dựa trên tiêu chuẩn Fortune Global 500 để tập trung đầu tư, chú trọng vào các đơn vị có tiềm năng phát triển trong tương lai ở những lĩnh vực then chốt.

(Ảnh: Vietnam+)

Theo Tiến sỹ Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương, điều khó nhất là thay đổi tư duy để hiện thực hóa các mục tiêu. Hơn 30 năm cải cách chủ yếu tập trung vào thu hẹp số lượng, còn khoảng cách giữa chủ trương dẫn dắt và thực tế vẫn lớn. Ông nhấn mạnh chủ sở hữu cần xác định rõ tầm nhìn và được trao quyền tự chủ thực chất về nguồn lực, nhân sự để doanh nghiệp tái đầu tư. Muốn tiên phong, doanh nghiệp phải chấp nhận rủi ro và đầu tư lớn cho khoa học công nghệ.

Do đó, Tiến sỹ Nguyễn Đình Cung lưu ý điều doanh nghiệp cần nhất là môi trường thể chế thông thoáng và sự tự chủ thực chất chứ không chỉ là bổ sung nguồn lực. Ông đề xuất Nhà nước cần ban hành các cơ chế chính sách rõ ràng thay vì vừa làm vừa tháo gỡ. Cụ thể, quá trình thực hiện quyền chủ sở hữu cần quyết nhanh, tránh bỏ lỡ cơ hội thị trường.

Ông Cung dẫn chứng từ Viettel, doanh nghiệp đã chuyển đổi thành công từ một đơn vị xây lắp sang doanh nghiệp viễn thông, rồi tiếp tục phát triển thành doanh nghiệp công nghiệp công nghệ cao và đổi mới sáng tạo. Điều đáng chú ý, Viettel còn từng bước hình thành chuỗi giá trị và khả năng dẫn dắt cả hệ thống doanh nghiệp cùng phát triển. Đây là mô hình rất đáng nghiên cứu đối với khu vực doanh nghiệp Nhà nước. Ông còn nhấn mạnh về văn hóa doanh nghiệp. Tại Viettel, khi doanh nghiệp có chung một sứ mệnh quốc gia, xây dựng được văn hóa doanh nghiệp và khơi dậy tinh thần cống hiến thì những rào cản cũng sẽ từng bước được khắc phục.

(Ảnh: Vietnam+)

Về điều này, Tiến sỹ Nguyễn Tú Anh, Giám đốc Nghiên cứu Chính sách, Trường Đại học VinUni, đánh giá doanh nghiệp Nhà nước vẫn sở hữu nhiều lợi thế to lớn về nguồn lực, vị thế chi phối trong các ngành xương sống và kho dữ liệu khách hàng khổng lồ. Tuy nhiên, doanh nghiệp cần chuyển từ tư duy phòng thủ sang chủ động vươn ra cạnh tranh quốc tế.

Ông Nguyễn Tú Anh cho rằng để doanh nghiệp dám nghĩ dám làm, cần phân biệt rõ rủi ro thị trường và hành vi cố ý làm sai. Ông gợi ý hệ thống đánh giá cần dựa trên hiệu quả của cả danh mục đầu tư thay vì từng dự án riêng lẻ. Nhắc lại bài học từ Pacific Airlines khi sử dụng công cụ phòng ngừa rủi ro giá nhiên liệu trước đây, ông Tú Anh chỉ ra việc xử lý trách nhiệm khi thị trường biến động ngược chiều đã tạo ra tâm lý "không làm gì cả" để bảo đảm an toàn của nhiều lãnh đạo. Về thành công của Viettel, ông cho rằng đến từ sự bản lĩnh của người lãnh đạo và kỷ luật quân đội.

Đổi mới quản trị để bứt phá

Để giải quyết triệt để các nút thắt, Luật Quản lý và Đầu tư vốn Nhà nước tại doanh nghiệp mới ban hành đã mang lại những thay đổi lớn. Bà Nguyễn Thu Thủy cho biết tinh thần của luật là phân định rõ chức năng quản lý Nhà nước với chức năng chủ sở hữu, chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Cơ quan đại diện chủ sở hữu chỉ quyết định các mục tiêu mang tính chiến lược, còn hoạt động điều hành, đầu tư và nhân sự được giao cho doanh nghiệp tự quyết. Điểm đột phá là hiệu quả đầu tư công nghệ, đổi mới sáng tạo sẽ được đánh giá trên tổng thể danh mục đầu tư thay vì từng dự án đơn lẻ, giúp doanh nghiệp yên tâm chấp nhận rủi ro hợp lý.

Bà Nguyễn Thu Thủy nhấn mạnh tinh thần xuyên suốt của luật là phân định rõ chức năng quản lý Nhà nước với chức năng của chủ sở hữu đồng thời mở rộng quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm cho doanh nghiệp. Cụ thể, trước đây nhiều hoạt động đầu tư, sản xuất kinh doanh phải xin ý kiến, nay luật mới quy định rõ cơ quan đại diện chủ sở hữu chỉ quyết định những vấn đề mang tính chiến lược (như mục tiêu phát triển, kế hoạch tổng thể, bảo toàn và phát triển vốn hay các nhiệm vụ Nhà nước giao). Các quyết định thuộc hoạt động sản xuất, kinh doanh, lựa chọn dự án đầu tư, tổ chức bộ máy, sử dụng vốn và nhân sự sẽ được giao nhiều hơn cho doanh nghiệp. Đây được xem là bước chuyển quan trọng trong tư duy quản lý, từ tiền kiểm sang tăng cường hậu kiểm, nhằm giúp doanh nghiệp chủ động nắm bắt cơ hội thị trường, rút ngắn thời gian ra quyết định và nâng cao sức cạnh tranh.

Đồng tình với định hướng này, tiến sỹ Nguyễn Đình Cung nhấn mạnh Nhà nước nên tập trung xác định khuôn khổ phát triển, tránh can thiệp sâu để doanh nghiệp vận hành theo cơ chế thị trường. Theo ông, Việt Nam không thiếu những doanh nghiệp có tiềm năng trở thành các tập đoàn mang tầm khu vực. Điều quan trọng là phải tạo điều kiện để các doanh nghiệp này hình thành chuỗi giá trị, dẫn dắt mạng lưới doanh nghiệp trong nước cùng phát triển, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh của cả nền kinh tế thay vì chỉ của từng doanh nghiệp riêng lẻ.

Tiến sỹ Nguyễn Tú Anh bổ sung thêm, doanh nghiệp cần chủ động ứng dụng công nghệ và xây dựng đội ngũ lãnh đạo có khát vọng cạnh tranh quốc tế. Ông kiến nghị cùng với việc hoàn thiện cơ chế bảo vệ người dám nghĩ, dám làm, doanh nghiệp Nhà nước cần xây dựng đội ngũ lãnh đạo có tư duy đổi mới, có khát vọng vươn ra thị trường quốc tế và sẵn sàng chấp nhận những rủi ro hợp lý trong đầu tư, đổi mới sáng tạo. Khi đó, các lợi thế về quy mô, nguồn lực và vị thế của doanh nghiệp Nhà nước mới có thể được chuyển hóa thành năng lực cạnh tranh thực sự.

Bên cạnh đó, bà Nguyễn Thu Thủy cho biết Bộ Tài chính đang xây dựng danh mục doanh nghiệp Nhà nước mạnh trình Chính phủ trong năm 2026. Đối với các cơ chế vượt trội và mô hình thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) trong những lĩnh vực mới (như hàng không, không gian vũ trụ), bà Nguyễn Thu Thủy cho biết đây là nội dung thuộc phạm vi pháp luật chuyên ngành và sẽ áp dụng chung. Mặt khác, pháp luật về quản lý và đầu tư vốn Nhà nước sẽ tiếp tục tập trung hoàn thiện cơ chế quản trị, tăng quyền tự chủ, tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động hơn trong đầu tư, đổi mới sáng tạo và thực hiện các nhiệm vụ chiến lược. Dự kiến cuối năm 2026, Bộ Tài chính sẽ đánh giá để đề xuất cơ chế thưởng vượt kế hoạch từ lợi nhuận. Những cải cách đồng bộ này được kỳ vọng giúp khu vực doanh nghiệp Nhà nước bứt phá, phát huy vai trò dẫn dắt nền kinh tế Việt Nam đạt mục tiêu tăng trưởng mới./.

Tọa đàm "Làm gì để doanh nghiệp Nhà nước thực sự dẫn dắt tăng trưởng?” (Ảnh: Vietnam+)