Không dàn trải, chọn trụ cột: Hướng đi cho khoa học và công nghệ Việt Nam

GS.TS Trần Hồng Thái, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam chủ trì phiên thảo luận

“Hội nghị Diên Hồng” của giới khoa học

Hội nghị do GS.TS Trần Hồng Thái, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam chủ trì, với sự tham dự của lãnh đạo Viện qua các thời kỳ, đại diện các cơ quan Trung ương cùng đông đảo nhà khoa học. Theo nhận định của người đứng đầu Viện Hàn lâm, đây có thể xem như một “Hội nghị Diên Hồng” trong lĩnh vực khoa học và công nghệ, nơi hội tụ trí tuệ của các thế hệ lãnh đạo qua các thời kỳ cùng đông đảo các nhà khoa học đầu ngành. Hội nghị cũng được coi là bước đi quan trọng để Viện Hàn lâm thực hiện tái cơ cấu, hướng tới xây dựng Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam trở thành trung tâm khoa học công nghệ nòng cốt, có vai trò dẫn dắt về khoa học và công nghệ của quốc gia..

TS. Nguyễn Lê Minh – Phó Trưởng Ban Khoa học và Công nghệ đã trình bày tham luận “Một số mục tiêu và giải pháp nhằm thúc đẩy nghiên cứu cơ bản để làm chủ một số công nghệ chiến lược”.

Tại hội nghị, ba nội dung lớn được đưa ra thảo luận gồm: Thúc đẩy nghiên cứu cơ bản và làm chủ một số công nghệ chiến lược; đề xuất mục tiêu, giải pháp tăng cường năng lực Viện Hàn lâm; Đề án thành lập Hội đồng Viện sĩ Viện Hàn lâm. Các ý kiến đều thống nhất rằng, với những vấn đề mới, có tính chiến lược, cần được nghiên cứu một cách thận trọng, toàn diện, bảo đảm cả cơ sở khoa học và thực tiễn.

Một trong những yêu cầu được nhấn mạnh là việc triển khai các đề án phải có lộ trình rõ ràng, đồng bộ, gắn kết chặt chẽ giữa nghiên cứu cơ bản với phát triển công nghệ và nhu cầu thực tiễn của đất nước. Bên cạnh đó, cơ chế, chính sách cần được thiết kế theo hướng đổi mới, linh hoạt nhưng vẫn bảo đảm minh bạch và hiệu quả trong tổ chức thực hiện.

Nhiều ý kiến tại hội nghị cũng cảnh báo việc áp dụng cách tiếp cận mang nặng tính hành chính hoặc đặt ra các tiêu chí hình thức có thể gây phản ứng trong cộng đồng khoa học và làm giảm hiệu quả triển khai. Theo đó, chính sách khoa học cần hướng tới tính thực chất, khả thi, thay vì chạy theo các chỉ tiêu định lượng đơn thuần.

Đại diện ban tổ chức khẳng định, các định hướng đưa ra không nhằm áp đặt hành chính mà hướng tới tạo sự kết nối giữa các nhà khoa học, thúc đẩy hoạt động nghiên cứu và đào tạo trong toàn hệ thống. Đây được xem là bước đi quan trọng trong quá trình tái cơ cấu, hướng tới xây dựng Viện Hàn lâm trở thành trung tâm khoa học công nghệ có vai trò dẫn dắt quốc gia.

Bài toán con người và lựa chọn trọng tâm phát triển

Từ thực tiễn hoạt động, nhiều nhà khoa học cho rằng yếu tố con người là then chốt để thực hiện các nhiệm vụ chiến lược. PGS.TS Phạm Ngọc Điệp (Trung tâm Vũ trụ Việt Nam) nêu rõ, cần có cách tiếp cận hài hòa giữa định hướng “từ trên xuống” và “từ dưới lên”, trong đó việc giải quyết các khó khăn cụ thể từ thực tiễn đóng vai trò quyết định.

PGS.TS Phạm Ngọc Điệp, Trung tâm Vũ trụ Việt Nam phát biểu tại hội thảo

Một vấn đề đáng chú ý được chỉ ra là tình trạng “chảy máu chất xám”, khi nhiều nhà khoa học rời Viện Hàn lâm do thu nhập và điều kiện làm việc chưa đủ cạnh tranh. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải xây dựng môi trường làm việc hấp dẫn, để Viện Hàn lâm trở thành “điểm đến mơ ước” của các nhà khoa học trẻ.

Theo các chuyên gia, kinh nghiệm quốc tế cho thấy tại nhiều quốc gia, các tổ chức nghiên cứu lớn không chỉ thu hút nhân tài bằng thu nhập mà còn bằng môi trường học thuật, điều kiện nghiên cứu và cơ hội phát triển lâu dài. Vì vậy, cùng với cải thiện chế độ đãi ngộ, cần đầu tư đồng bộ về cơ sở vật chất, thời gian nghiên cứu và các điều kiện hỗ trợ khác.

Một số ý kiến cũng cảnh báo việc triển khai quá nhiều mục tiêu cùng lúc có thể dẫn đến dàn trải, thiếu trọng tâm. Thay vào đó, cần lựa chọn một số trụ cột ưu tiên để tập trung nguồn lực, từ đó tạo ra những kết quả rõ nét, có khả năng lan tỏa.

Ở góc độ dài hạn, GS.TSKH Phùng Hồ Hải cho rằng, khoa học là hành trình nhiều thập kỷ, không thể nóng vội. Do đó, thay vì tập trung ngay vào việc xây dựng đội ngũ Viện sĩ, cần ưu tiên đầu tư cho thế hệ trẻ, xây dựng các chương trình học bổng và môi trường nghiên cứu đủ tốt để thu hút, giữ chân nhân tài.

GS.TSKH Ngô Việt Trung phát biểu tại hội thảo

Kết luận hội nghị, GS.TS Trần Hồng Thái cho biết Viện Hàn lâm đang triển khai ba đề án lớn, song sẽ rà soát để tránh dàn trải và xác định rõ các trọng tâm ưu tiên. Định hướng chung là tập trung đầu tư có trọng điểm, đặc biệt vào các phòng thí nghiệm trọng điểm; thúc đẩy cơ chế Nhà nước - doanh nghiệp cùng tham gia; gắn nghiên cứu với sản phẩm cụ thể.

Bên cạnh đó, Viện Hàn lâm sẽ chú trọng xây dựng các nhóm nghiên cứu trẻ, tạo điều kiện để các tiến sĩ dẫn dắt nghiên cứu sinh theo chu kỳ, qua đó hình thành lực lượng kế cận. Đồng thời, việc hoàn thiện cơ chế hoạt động của các hội đồng khoa học cũng được đặt ra nhằm nâng cao vai trò định hướng nghiên cứu.

Khẳng định tiếp thu đầy đủ các ý kiến, lãnh đạo Viện Hàn lâm cho biết sẽ tiếp tục hoàn thiện các đề án và duy trì cơ chế tham vấn thường xuyên với cộng đồng khoa học. Đây được kỳ vọng là nền tảng để xây dựng các chính sách khoa học hiệu quả, khả thi, góp phần đưa khoa học và công nghệ Việt Nam phát triển bền vững trong thời gian tới.