Không gian để trẻ em đối thoại và bày tỏ nguyện vọng

Hộp thư “Điều em muốn nói” là những mô hình tiêu biểu nhằm thúc đẩy quyền tham gia của trẻ em. (Ảnh: HÀ MY)

Diễn đàn trẻ em và Hộp thư “Điều em muốn nói” là những mô hình tiêu biểu nhằm thúc đẩy quyền tham gia của trẻ em. Thông qua đó, các em có cơ hội bày tỏ suy nghĩ, nguyện vọng, đề xuất ý kiến về những vấn đề liên quan trực tiếp đến cuộc sống của mình; đồng thời giúp người lớn lắng nghe, thấu hiểu và có những phản hồi phù hợp với tâm tư, mong muốn của trẻ.

Từ diễn đàn trẻ em đến những kiến nghị thiết thực

Chỉ thị số 28-CT/TW ngày 25/12/2023 của Bộ Chính trị nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ em, không phân biệt đối xử, tạo điều kiện để các em được bày tỏ ý kiến và được lắng nghe. Yêu cầu này cũng đặt ra sự thay đổi trong nhận thức về trẻ em: không chỉ là đối tượng cần được chăm sóc, bảo vệ mà còn là những chủ thể có suy nghĩ, nguyện vọng và quyền tham gia vào các vấn đề liên quan đến mình.

Để trẻ em phát triển toàn diện, việc lắng nghe cần bắt đầu từ những điều gần gũi trong gia đình, nhà trường và cộng đồng. Khi được tôn trọng, có cơ hội trải nghiệm và được hỗ trợ trước những khó khăn, trẻ em sẽ có điều kiện phát huy khả năng, tự tin bày tỏ quan điểm và tham gia vào những vấn đề liên quan đến bản thân.

Diễn đàn trẻ em là một trong những không gian để hiện thực hóa quyền tham gia đó. Tại đây, các em được trực tiếp chia sẻ suy nghĩ, nêu những vấn đề gặp phải trong cuộc sống, cùng thảo luận và gửi kiến nghị đến các cơ quan chức năng.

Các diễn đàn được tổ chức ở nhiều cấp độ, từ những buổi sinh hoạt nhóm nhỏ trong trường học đến cấp xã, cấp tỉnh, cấp quốc gia và quốc tế. Nội dung thảo luận ngày càng mở rộng, tập trung vào những vấn đề thiết thực trong đời sống như học tập, biến đổi khí hậu, phòng, chống bạo lực và xâm hại trẻ em, bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng...

Theo số liệu của Bộ Y tế, giai đoạn 2021-2025, cả nước tổ chức 1 diễn đàn trẻ em cấp Trung ương, 65 diễn đàn cấp tỉnh, 89 diễn đàn cấp huyện và 8.034 diễn đàn cấp xã, thu hút hơn 3,39 triệu lượt trẻ em tham gia trực tiếp và trực tuyến.

Tại các diễn đàn, trẻ em đã thảo luận, đưa ra nhiều khuyến nghị và gửi thông điệp đến các cơ quan chức năng. Những vấn đề được quan tâm gồm phòng, chống bạo lực, xâm hại trẻ em; thuốc lá điện tử; tai nạn thương tích, đặc biệt là đuối nước và tai nạn giao thông; bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng; ứng phó với biến đổi khí hậu, dịch bệnh và thiên tai...

Đáng chú ý, việc đại diện các cơ quan chức năng trực tiếp tham gia đối thoại, giải đáp kiến nghị tạo điều kiện để trẻ em nói rõ những vấn đề mình quan tâm, đồng thời giúp người lớn nhìn nhận các vấn đề từ góc độ của các em. Qua đó, tiếng nói của trẻ không chỉ được ghi nhận mà còn có thêm cơ hội tác động đến quá trình xây dựng, thực thi các quyết định, quy định của pháp luật và chính sách về trẻ em.

Đổi mới cách tổ chức, bảo đảm quyền tham gia thực chất

Bên cạnh những kết quả đạt được, thực tiễn triển khai cũng đặt ra yêu cầu cập nhật các quy định về tổ chức diễn đàn trẻ em để phù hợp với tình hình mới. Trong đó, cần điều chỉnh số lượng trẻ em tham gia theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp; bổ sung yêu cầu bảo vệ trẻ em đối với các thành phần tham gia diễn đàn; xây dựng hướng dẫn tổ chức diễn đàn trực tuyến và tiêu chí về kỹ năng sử dụng nền tảng số nhằm bảo đảm an toàn, chất lượng hoạt động.

Thông tư số 41/2026/TT-BYT ngày 14/10/2026 của Bộ Y tế hướng dẫn tổ chức diễn đàn trẻ em được xác định là bước tiến mới, góp phần hoàn thiện cơ sở pháp lý cho hoạt động này.

Theo đó, việc tổ chức diễn đàn phải đặt lợi ích tốt nhất của trẻ em lên hàng đầu, bảo đảm tính tự nguyện, lấy trẻ em làm trung tâm và hướng đến hiệu quả thực chất. Trẻ em cần được cung cấp thông tin đầy đủ bằng hình thức phù hợp với độ tuổi; được tham gia trong môi trường an toàn, thân thiện, không bị phân biệt đối xử, kỳ thị hay trù dập khi bày tỏ ý kiến.

Việc lựa chọn trẻ em tham gia cũng cần bảo đảm tính đại diện về vùng miền, dân tộc, độ tuổi, giới tính, tôn giáo và trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt. Đây là yêu cầu quan trọng để diễn đàn không chỉ phản ánh suy nghĩ của một nhóm trẻ có điều kiện thuận lợi, mà còn ghi nhận đầy đủ hơn những nhu cầu, mong muốn của các nhóm trẻ em khác nhau trong thực tế.

Diễn đàn có thể được tổ chức trực tiếp, trực tuyến hoặc kết hợp cả hai hình thức. Dù lựa chọn hình thức nào, trẻ em vẫn cần có cơ hội thảo luận, đặt câu hỏi, đối thoại với đại diện các cơ quan chức năng và được tiếp cận thông tin phản hồi sau diễn đàn. Đối với hình thức trực tuyến, đơn vị tổ chức cần có giải pháp kỹ thuật, biện pháp bảo đảm an toàn trên môi trường mạng và phương án hỗ trợ khi xảy ra sự cố.

Đặc biệt, các ý kiến, kiến nghị, câu hỏi và nguyện vọng của trẻ em cần được cơ quan, tổ chức, cá nhân tiếp nhận, xem xét, phản hồi đầy đủ, kịp thời, khách quan và sử dụng đúng mục đích. Đây là khâu quan trọng quyết định hiệu quả thực chất của diễn đàn, tránh tình trạng hoạt động chỉ dừng lại ở việc tạo cơ hội cho trẻ phát biểu mà thiếu sự tiếp thu, giải quyết từ phía người lớn.

Hộp thư điều em muốn nói được triển khai ở các lớp học giúp trẻ em có cơ hội được bày tỏ điều mình nghĩ về bạn bè, thầy cô và những băn khoăn không thể nói trực tiếp. (Ảnh: HÀ MY)

Lắng nghe trẻ em từ những điều gần gũi hằng ngày

Không phải lúc nào trẻ em cũng có thể chờ đến một diễn đàn mới bày tỏ điều mình nghĩ. Những băn khoăn về học tập, quan hệ bạn bè, bữa ăn bán trú hay chuyện gia đình có thể xuất hiện bất cứ lúc nào. Bởi vậy, bên cạnh các diễn đàn, việc xây dựng những không gian chia sẻ thường xuyên, gần gũi và an toàn ngay trong trường học cũng có ý nghĩa quan trọng. Hộp thư “Điều em muốn nói” là một mô hình như vậy.

Tại Trường tiểu học Hùng Sơn 1 (Thái Nguyên), mô hình này được triển khai ở từng lớp học. Những chiếc hộp thư nhỏ được đặt tại vị trí thuận tiện để học sinh gửi gắm suy nghĩ, cảm xúc của mình. Qua những mẩu giấy viết tay, các em bày tỏ niềm vui, nỗi buồn, những khó khăn trong học tập hoặc góp ý về bạn bè, thầy cô và các hoạt động của lớp.

Giáo viên chủ nhiệm là người tiếp nhận, đọc và phản hồi những chia sẻ của học sinh. Qua đó, những vướng mắc được kịp thời tháo gỡ, các em được động viên, định hướng khi cần thiết. Nhiều lớp đã ghi nhận những chuyển biến tích cực trong tinh thần đoàn kết và ý thức học tập của học sinh.

Một mô hình tương tự cũng được triển khai tại Trường tiểu học và trung học cơ sở Chương Dương (Hà Nội) từ năm 2019. Cô Nguyễn Thị Vân Hồng, Hiệu trưởng nhà trường, đã đọc hàng nghìn lá thư học sinh gửi tới hộp thư “Điều em muốn nói”. Có những lá thư chỉ là mẩu giấy xé vội từ trang vở, viết vài dòng nguệch ngoạc; cũng có những tấm bưu thiếp được học sinh tự tay trang trí, nắn nót ghi lại điều muốn chia sẻ.

Nội dung thư không chỉ xoay quanh chuyện học tập, bữa ăn bán trú, thầy cô hay bạn bè mà còn đề cập đến những suy nghĩ của các em về gia đình và các mối quan hệ chung quanh. Có học sinh tìm đến cô để nhờ tư vấn chuyện tình cảm tuổi mới lớn. Đằng sau một lá thư đôi khi là câu chuyện mà nếu các em không chủ động viết ra, người lớn có thể hoàn toàn không hay biết.

Từ những lá thư, giáo viên và nhà trường có thể gặp riêng học sinh để lắng nghe, tìm hiểu vấn đề hoặc thận trọng trao đổi với gia đình khi cần thiết. Giá trị của hộp thư không nằm ở số lượng thư nhận được, mà ở việc học sinh tin tưởng rằng những điều mình chia sẻ sẽ được người lớn quan tâm, tôn trọng và phản hồi.

Theo cô Nguyễn Thị Vân Hồng, không gian an toàn cho trẻ em không nhất thiết phải là phòng tư vấn hay một chiếc hòm thư. Điều quan trọng là mỗi trẻ có một người lớn mà các em tin tưởng, sẵn sàng lắng nghe hết câu chuyện, không vội phán xét, trách mắng hay tùy tiện kể lại những điều trẻ chia sẻ.

Từ diễn đàn trẻ em đến Hộp thư “Điều em muốn nói”, mỗi mô hình đều góp phần tạo dựng môi trường để trẻ em được bày tỏ suy nghĩ, được lắng nghe và tôn trọng. Tuy nhiên, điều quan trọng không chỉ là tạo ra không gian để trẻ nói, mà còn là trách nhiệm tiếp nhận, phản hồi và hành động của người lớn trước những ý kiến, nguyện vọng chính đáng của các em. Khi tiếng nói của trẻ được coi trọng trong gia đình, nhà trường và xã hội, quyền tham gia mới thực sự đi vào cuộc sống, góp phần hình thành những thế hệ công dân tự tin, có chính kiến và trách nhiệm.